Franciszek Ornass (1910–1940)

Obywatel, nauczyciel i żołnierz

1 września 2021 roku Rada Dzielnicy Wielki Kack oraz Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie Oddział w Gdyni zaplanowały uroczystości związane z upamiętnieniem Franciszka Ornassa – przedwojennego nauczyciela z Wielkiego Kacka oraz żołnierza Września 1939 roku. W ich ramach przewidziano odsłonięcie pamiątkowej tablicy poświęconej tej zasłużonej postaci. Miejscem uroczystości był nowo powstały park przy ul. Starodworcowej, pomiędzy ulicami Nowodworcową i Solną, otoczony piękną zielenią.

Uchwałą Rady Miasta Gdyni z 31 marca 2021 roku wspomniany park otrzymał imię Franciszka Ornassa. Na odwiedzających to miejsce czekają zielone tereny, ścieżki spacerowe i wygodne ławeczki, a co najważniejsze – drzewa przesadzone tutaj z terenu pobliskiej budowy węzła Karwiny. W ciągu ulicy Wielkopolskiej wykopano ponad sto młodych drzew. Większość trafiła do parku Kolibki, a dwadzieścia trzy z nich znalazły miejsce w nowo powstałym skwerze przy ul. Starodworcowej. Mieszkańcy otoczyli je troskliwą opieką, a każde z drzew otrzymało imię i przydzielonych opiekunów – mieszkańców dzielnicy, którzy systematycznie podlewają przesadzone rośliny.

Należy dodać, że utworzenie parku to także inicjatywa mieszkańców Wielkiego Kacka, którzy zgłosili projekt w ramach gdyńskiego Budżetu Obywatelskiego. W późniejszym czasie jeden z członków wielkokackiej Rady Dzielnicy – Kajetan Lewandowski – wysunął pomysł nadania temu miejscu imienia. Jako patrona zaproponował Franciszka Ornassa, co zaowocowało podjęciem uchwały Rady Dzielnicy Wielki Kack 30 lipca 2020 roku. Inicjatywa spotkała się z pozytywnym przyjęciem przez Radę Miasta Gdyni, która 31 marca 2021 roku podjęła stosowną uchwałę.

Jeszcze dekadę temu na spotkanie poświęcone Franciszkowi Ornassowi, zorganizowane przez Koło ZKP Wielki Kack, przybyło wielu dawnych uczniów, którzy znakomicie pamiętali swego nauczyciela: Jadwiga Dorsz, Elżbieta Górska, Jan Górski oraz rodzeństwo – Elżbieta Dawidowska i Jan Melcer, u których mieszkał wielkokacki nauczyciel w okresie międzywojennym. Gościem tego spotkania była również siostrzenica tej zasłużonej postaci – Teresa Thiel-Ornass, która przybliżyła sylwetkę swego przodka.

Nie była to pierwsza inicjatywa Koła ZKP Wielki Kack związana z pielęgnowaniem pamięci o Franciszku Ornassie. W 2004 roku z inicjatywy członków Koła w kruchcie kościoła pw. św. Wawrzyńca umieszczono tablicę poświęconą pamięci ofiar II wojny światowej. Jedną z wymienionych na niej osób był Franciszek Ornass.

Teresa Thiel-Ornass podczas spotkania dotyczącego swego przodka. Wielki Kack, 2012 rok. Fot. Zofia Żywicka

Młodość i działalność patriotyczna

Franciszek Ornass urodził się 15 kwietnia 1910 roku w Rajkowach (obecnie powiat tczewski) w rodzinie ziemiańskiej jako jedno z ośmiorga dzieci Rozalii i Eugeniusza Ornassów. Początkowo edukacją rodzeństwa zajmował się nauczyciel domowy – guwerner Jabłoński. Później Franciszek uczęszczał do gimnazjum w Tczewie. Po wyjeździe rodziny Ornassów do Wejherowa (wówczas siedziby powiatu morskiego) kontynuował edukację w tamtejszym Seminarium Nauczycielskim, gdzie w 1930 roku uzyskał świadectwo dojrzałości i uprawnienia do nauczania w szkołach powszechnych.

Następnie odbył służbę wojskową w Szkole Podchorążych Rezerwy w Śremie (obecnie woj. wielkopolskie). Według wspomnień jego siostry – Władysławy Thiel – służba w wojsku okresu sanacji bardzo wpłynęła na jego poglądy i spojrzenie na świat. Stał się zwolennikiem Józefa Piłsudskiego.

Po zakończeniu służby wojskowej rozpoczął pracę jako nauczyciel w Szkole Powszechnej w Wielkim Kacku (obecnie dzielnica Gdyni, wówczas należąca do Chwaszczyna). Obok pracy pedagogicznej zaangażował się w działalność polityczną i społeczną – został niezwykle aktywnym członkiem Polskiego Związku Zachodniego.

W drugiej połowie lat trzydziestych XX wieku na polskim Pomorzu narastały nastroje antyniemieckie, co było związane z rosnącymi wpływami narodowego socjalizmu w Niemczech oraz pobliskim Wolnym Mieście Gdańsku. Franciszek Ornass brał udział w wielu wiecach antyniemieckich organizowanych w Gdyni, na których przemawiał, potępiając politykę nazistowską.

Władysława Thiel, wspominając po latach ten czas i działalność swego brata, mówiła: Podziwiałam jego patriotyzm i udział w życiu politycznym kraju. (…). Pamiętam, jak którejś niedzieli podczas gościny w Rajkowach, po obiedzie Franek zerwał się, pożegnał – mimo sprzeciwu gości – całe towarzystwo, mówiąc, że musi jechać do Gdyni, gdyż razem z majorem [Stanisławem] Zauchą będą przemawiali na wiecu.

W 1938 roku Franciszek Ornass został odznaczony przez władze Rzeczypospolitej Polskiej Srebrnym Krzyżem Zasługi. Zbiegło się to w czasie ze zlokalizowaniem i zlikwidowaniem niemieckiej siatki dywersyjnej działającej w Gdyni i jej okolicach. Można przypuszczać, że Franciszek Ornass miał w tym udział, choć wymagałoby to potwierdzenia w dokumentach historycznych. Jest również prawdopodobne, że znalazł się na listach osób przeznaczonych przez Niemców do aresztowania i eksterminacji po wybuchu wojny, podobnie jak wielu innych Pomorzan zaangażowanych w działalność patriotyczną.

W sierpniu 1939 roku Franciszek Ornass ożenił się z nauczycielką Heleną Ladtke. Niedługo później został zmobilizowany w stopniu podporucznika rezerwy, trafiając do 2. Baonu Strzelców Pomorskich, który zapisał niezwykle waleczną i tragiczną kartę w obronie Gdyni we wrześniu 1939 roku.

Franciszek Ornass został ranny w bitwie o Kępę Oksywską, stanowiącą ostatni punkt oporu gdyńskiej obrony, i wzięty do niewoli. Jako jeniec wojenny trafił do obozu oficerskiego w Prenzlau w Niemczech (na obszarze wschodniej Brandenburgii). Mimo że był jeńcem i oficerem Wojska Polskiego, został potraktowany przez Niemców jak więzień cywilny.

Już na początku pobytu w obozie został oddzielony od innych oficerów, a następnie przetransportowany do gdańskiego więzienia Victoriaschule – miejsca kaźni wielu Pomorzan. Został poddany przez Gestapo śledztwu i torturom, a następnie na mocy wyroku gdańskiego sądu umieszczony w KL Stutthof, gdzie otrzymał numer obozowy 9709.

Kilka miesięcy później – 15 czerwca 1940 roku – został zastrzelony w wyniku prowokacji sfingowanej przez niemieckiego funkcjonariusza obozowego. Rodzinie przekazano wiadomość, że ich bliski zmarł na zawał serca. Dwa dni później spoczął na cmentarzu na gdańskiej Zaspie – miejscu pochówku wielu Pomorzan zamordowanych przez niemieckiego okupanta.

W początkowym okresie istnienia KL Stutthof w tym miejscu grzebano zwłoki zamordowanych więźniów, często w workach, bez trumien. O tym, że gdyński nauczyciel został zastrzelony, zawiadomił rodzinę współwięzień, który przeżył obóz. W 1945 roku rodzina Ornassów odnalazła miejsce pochówku (słupek oznaczony numerem) i usypała mogiłę.

Zdjęcie ślubne Heleny i Franciszka Ornassów. Archiwum Rodziny Ornass

Pamięć

Franciszek Ornass został pośmiertnie odznaczony Krzyżem Virtuti Militari za mężną obronę Kępy Oksywskiej. Wnioskodawcą był wspomniany wcześniej major Stanisław Zaucha, dowódca I Gdyńskiego Batalionu Obrony Narodowej i świadek działalności politycznej Franciszka Ornassa w okresie międzywojennym.

Nazwisko Franciszka Ornassa umieszczono w późniejszych latach na tablicach pamiątkowych: w kościele pw. św. Józefa w Tczewie oraz we wspomnianej wcześniej świątyni pw. św. Wawrzyńca w Gdyni-Wielkim Kacku. W X Liceum Ogólnokształcącym im. Gdyńskich Nauczycieli Bohaterów II Wojny Światowej w Gdyni znajduje się izba pamięci i tablica poświęcona Franciszkowi Ornassowi.

Jego symboliczny nagrobek, autorstwa artysty, architekta i więźnia KL Auschwitz – Wiktora Tołkina, odnajdziemy na Cmentarzu Ofiar Hitleryzmu na gdańskiej Zaspie. Od 2018 roku jedna z pelplińskich ulic nosi imię Franciszka Ornassa. W taki sposób biskupie miasto uhonorowało dzielnego nauczyciela i żołnierza, którego przodkowie byli od wieków związani z kociewskimi stronami Pomorza, wielokrotnie dając świadectwo przywiązania do polskości.

Nagrobek Franciszka Ornassa na Cmentarzu Ofiar Hitleryzmu na gdańskiej Zaspie. Fot. Andrzej Busler

Cmentarz na gdańskiej Zaspie – miejsce kaźni i spoczynku wielu Pomorzan. Fot. Andrzej Busler

Pamiątkowe tablice na Cmentarzu Ofiar Hitleryzmu. Fot. Andrzej Busler

Na liście zamordowanych widnieje Franciszek Ornass, którego grób znajduje się w XIV kwaterze. Fot. Andrzej Busler

Sztafeta obywatelska

Od śmierci Franciszka Ornassa minęło już ponad osiemdziesiąt lat. Za swą propolską postawę patriotyczną poniósł najwyższą ofiarę. Ogromnym szczęściem jest to, że wiele następnych pokoleń Polaków nie musi już podejmować takich wyborów. Emanacją patriotyzmu w czasach pokoju jest obywatelskość, która przejawia się między innymi działalnością społeczną.

Nowo powstały skwer im. Franciszka Ornassa przy ul. Starodworcowej w Wielkim Kacku jest wspaniałym przykładem takiego działania, łączącego w sobie aktywność mieszkańców oraz możliwości Budżetu Obywatelskiego. Niezwykle ważne, podkreślające wielkokacką tożsamość, jest także nadanie temu miejscu imienia patrona związanego z tą częścią Gdyni.

Społeczna działalność pro publico bono jest bliska rodzinie Ornassów od wielu pokoleń. W ostatniej dekadzie niezwykle cenną inicjatywą stały się stypendia im. Franciszka, Ryszarda i Jana Chryzostoma Ornassów dla uzdolnionych uczniów i studentów z Kociewia, znajdujących się w trudnej sytuacji finansowej. Patroni tego stypendium wnieśli ogromny wkład w rozwój Pomorza.

Franciszkowi jest poświęcony niniejszy artykuł. Ryszard Ornass (1873–1943) po wysiedleniu z Gdańska na początku II wojny światowej zaangażował się w działalność Armii Krajowej. Został za to rozstrzelany w Bodzentynie (obecnie woj. świętokrzyskie). Trzeci z rodu – Jan Chryzostom – po zakończeniu I wojny światowej kierował Komisją Plebiscytową w Kwidzynie na Powiślu, a następnie tworzył podwaliny sądownictwa pomorskiego, organizując w latach dwudziestych ubiegłego wieku Sąd Apelacyjny w Toruniu – ówczesnej stolicy województwa pomorskiego.

Fundusz stypendialny został powołany za sprawą Teresy Thiel-Ornass – sędzi Sądu Okręgowego w Gdańsku i aktywnej przedstawicielki tego rodu. Wśród fundatorów znaleźli się przedstawiciele rodziny Ornassów, a także inni darczyńcy, m.in. ze świata prawniczego. Przyznawaniu stypendiów im. Ornassów patronują władze Pelplina oraz Stowarzyszenie Miłośników Pelplina.

Warunkiem przyznania stypendium jest przygotowanie przez kandydatów pracy pisemnej na temat swojej małej ojczyzny – Kociewia – oraz powiązania ważnych wartości: dziedzictwa kulturowego, patriotyzmu i obywatelskości, w odniesieniu do wielkiej ojczyzny – Polski. W intencji twórców stypendium nietrudno odnaleźć cenną myśl wybitnego przedstawiciela ziemi kociewskiej, ks. Janusza Stanisława Pasierba: Małe ojczyzny uczą żyć w ojczyznach wielkich, w wielkiej ojczyźnie ludzi.

Przedstawicielki rodu – Teresa Thiel-Ornass oraz Danuta Thiel-Melerska – pielęgnują pamięć o swej rodzinie, publikując w 2016 roku książkę Rody pomorskie Ornass i Thiel. 1 września 2021 roku rodzina Ornassów wraz z Radą Dzielnicy Wielki Kack oraz Zrzeszeniem Kaszubsko-Pomorskim Oddziałem w Gdyni zaplanowały kolejną inicjatywę służącą pielęgnowaniu pamięci o bohaterskim obywatelu, nauczycielu i żołnierzu – Franciszku Ornassie.

Andrzej Busler

W tekście wykorzystano fragmenty opracowania Bogdana Wiśniewskiego z portalu „Historyczny Pelplin”. Autor artykułu składa podziękowania Pani Teresie Thiel-Ornass za cenne informacje i wskazówki związane z życiorysem Franciszka Ornassa.

Franciszek Ornass (1910–1940). Archiwum Rodziny Ornass

Książki nawiązujące do historii Gdyni znajdziesz – tutaj.