Gdyńskie dzielnice

Śródmieście Gdyni – od kaszubskiej wsi do nowoczesnego miasta

Kontynuując cykl związany z historią Gdyni, prezentuję jej centralną część, zwaną obecnie Śródmieściem. Dawniej była to wieś Gdynia. To właśnie od nazwy tej miejscowości gbursko-rybackiej przyjęło nazwę powstające miasto, które w 1926 roku uzyskało prawa miejskie.

Średniowieczne początki Gdyni

Nazwa Gdynia według językoznawców pochodzi od słowiańskiego określenia oznaczającego teren mokry, podmokły i bagienny. Po raz pierwszy w formie Gdinam pojawiła się w dokumencie z 31 października 1253 roku, wystawionym przez biskupa włocławskiego Wolimira, w którym wymieniono osady należące do parafii w Oksywiu.

Prawdopodobnie w tym czasie Gdynia była własnością książęcą, przekazaną na przełomie XIII i XIV wieku rodzinie rycerskiej. Dokument lokacyjny z 1362 roku potwierdza, że Gdynia była własnością rodu z Rusocina (Rusocińskich). Przywilej lokacyjny otrzymali wówczas dwaj sołtysi: Maciej i jego siostrzeniec Piotr – pierwsi gdynianie, którzy zaistnieli w źródłach pisanych. W tym czasie wieś obejmowała obszar 680 ha.

W 1379 roku komtur gdański Zygfryd Walpot von Basenheim nadał właścicielowi Gdyni – Piotrowi z Rusocina i jego następcom – przywilej wolnego rybołówstwa w granicach Gdyni. Był to pierwszy znany przywilej rybołówczy dla tej miejscowości, zezwalający na łowienie w morzu wszelkimi narzędziami oraz sieciami, z wyjątkiem wielkiej sieci (niewodu). Za to uprawnienie panowie z Rusocina byli zobowiązani do płacenia każdego roku, w dniu 2 lutego, czynszu w wysokości jednej grzywny pruskiej.

29 czerwca 1382 roku kolejny właściciel Gdyni – Jan z Rusocina – fundując klasztor kartuzów w Kartuzach (Raj Maryi), przekazał zakonowi Gdynię jako część jego uposażenia. Potwierdził to dwukrotnie wielki mistrz Konrad Zöllner von Rotenstein w 1384 i 1386 roku. W dokumentach dotyczących uprawnień rybackich potwierdzono również możliwość korzystania przez mieszkańców Gdyni z łowisk morskich, w tym połowu wielką siecią na obszarze od brzegu Gdyni aż do Helu.

Przez wiele lat pomiędzy dwoma zakonami – kartuzami i norbertankami z Żukowa – trwał spór graniczny dotyczący Gdyni i Oksywia. W 1414 roku w Żukowie doszło do spotkania przedstawicieli tych klasztorów. Owocem pertraktacji był dokument, w którym po raz pierwszy w historii wyznaczono granice pomiędzy Gdynią a Oksywiem.

Gdynia pod zarządem kartuzów

W 1429 roku przeor kartuski Mikołaj Berger wystawił dokument dotyczący gdyńskiej karczmy należącej do klasztoru, a użytkowanej przez sołtysa Jakuba. Dotyczył on wysokości czynszu i zażegnał trwający od pewnego czasu konflikt między sołtysem a klasztorem. Do ugody doszło za pośrednictwem rycerza Gabriela z Rusocina.

W tym samym roku, zaledwie kilkanaście dni później, przeor Mikołaj Berger na prośbę sołtysa wystawił tzw. „wielki przywilej” dla Gdyni, w którym potwierdzono Jakubowi posiadanie na prawie chełmińskim dwóch spośród 34 uprawnych łanów. Dokument regulował także wysokość rocznego czynszu płaconego przez pozostałych mieszkańców.

Przeor potwierdził również posiadanie przez gdynian łąki w granicach sąsiedniego Grabówka, której użytkowanie miało ułatwić wywiązywanie się z opłat czynszowych. Ponadto mieszkańcy otrzymali sześć łanów lasu przy granicy z Witominem, z prawem wyrębu na potrzeby budowlane i opałowe.

W 1562 roku w Gdyni mieszkał sołtys, sześciu gburów i trzech zagrodników. W następnym roku odnotowano po jednym gburze i zagrodniku więcej. Liczba siedmiu gospodarstw gburskich utrzymywała się w Gdyni przez wiele lat, co potwierdzają inwentarze klasztorne z 1591, 1614 i 1670 roku. Według księgi poborowej z 1662 roku Gdynię zamieszkiwało 13 rodzin liczących 58 osób powyżej dziesiątego roku życia.

W 1614 roku kartuzi wybudowali w Gdyni cegielnię, którą wydzierżawili na siedem lat Grzegorzowi Wejerowi. Prawdopodobnie po 1625 roku przestała ona istnieć.

Po dwóch wiekach zarządzania gdyńską karczmą przez kolejnych sołtysów kartuzi zdecydowali o rozdzieleniu funkcji sołtysa i karczmarza. 23 sierpnia 1638 roku nadali przywilej karczmarzowi Marcinowi Blumhoffowi, zezwalający na wybudowanie nowej zagrody, w tym także karczmy, możliwość zaopatrywania się w piwo i jego sprzedaży oraz prawo pędzenia gorzałki.

W zamian karczmarz był zobowiązany do płacenia czynszu, wykonywania szarwarku i wywiązywania się z powinności związanych z obroną kraju. Wspomniane przywileje miały obowiązywać przez 200 lat. W 1670 roku karczma Blumhoffów spłonęła. Przeor kartuski wydał zezwolenie na budowę nowej, zwalniając karczmarza z płacenia podatków przez okres trzech lat. Był on jednak zobowiązany do pomocy sołtysowi w utrzymaniu porządku wiejskiego oraz ochronie brzegu morskiego.

W 1641 roku sołectwo gdyńskie na mocy przywileju klasztornego zostało nadane Michałowi Ditmerowi.

12 maja 1734 roku, w czasie wojny o sukcesję polską, prowadzonej przez zwolenników Stanisława Leszczyńskiego i Augusta III, Gdynia została spalona przez oddział wojsk rosyjskich. Jeszcze przed nadejściem zimy gdynianie odbudowali na własny koszt swoje domostwa. Wielkość strat skłoniła klasztor do zwolnienia mieszkańców z wszelkich czynszów na okres trzech lat.

Skutki pożaru okazały się tak poważne, że uniemożliwiły odbudowę gdyńskiego sołectwa. Jego ostatnim właścicielem był Jakub Angels. Po pięciu latach kartuzi wezwali wdowę po sołtysie – Krystynę Angels – do odbudowy sołectwa, lecz jej długi uniemożliwiły to przedsięwzięcie. 25 czerwca 1739 roku kartuzi przeprowadzili licytację gdyńskiego sołectwa. Wygrał ją miejscowy karczmarz i strażnik brzegowy Jerzy Blumhoff.

Od kaszubskiej wsi do nadmorskiego letniska

W 1772 roku, po I rozbiorze Polski, Prusacy przejęli wszystkie posiadłości kartuskie, w tym Gdynię. Formalna kasata klasztoru nastąpiła w 1823 roku. W 1772 roku Gdynię zamieszkiwało 139 osób, a dziewięć lat później 154 osoby (152 katolików i dwóch innowierców). W 1798 roku liczba mieszkańców wzrosła do 191 osób.

Pod koniec XVIII wieku z obszaru wsi wyłączono znaczne kompleksy leśne i przyłączono je do utworzonego rewiru leśnego w sąsiednim Witominie. W miejscu dawnego klasztornego składu drewna na brzegu morskim utworzono Królewskie Składy Drewna. W 1786 roku podleśniczym Gdyni został Antoni Pokrywka.

Około 1795 roku sołectwo i karczmę gdyńską po Blumhoffach przejął Maciej Kurr, alias Kurowski, pochodzący z Oksywskich Piasków, gdzie był karczmarzem. W 1814 roku sprzedał Antoniemu Ciskowskiemu dwa łany ziemi wraz z karczmą. Trzy lata później resztę majątku i sołectwo przekazał synowi Michałowi.

W 1830 roku Michał Kurr odsprzedał część swojej ziemi Jakubowi Grubie z Redłowa (38 ha położonych pomiędzy Grabówkiem a Chylonią), który założył tu gospodarstwo. Obszar ten wraz z sąsiednim gospodarstwem Andrzeja Ratenowa został nazwany Nową Gdynią. W połowie XIX wieku Nowa Gdynia przeszła na własność Augusta Düsterwalda – karczmarza z Grabówka.

W dawnych dokumentach natrafiamy na nazwę „Gdyńskie Górki” lub „Gdyńskie Grądy” – określającą obecny obszar dzielnicy Kamienna Góra. Na początku XIX wieku teren ten wyłączono z granic wsi i w 1806 roku oddano w dziedziczną dzierżawę generałowi majorowi von Kauffbergowi. W 1813 roku jego syn Caspar sprzedał większą część folwarku niejakiemu Borowskiemu z Kolibek.

Kolejnymi właścicielami majątku byli Holmberg i Niemeyer, a następnie od 1880 roku Franz Randt. Kamiennogórski folwark nastawiony był na hodowlę krów mlecznych i świń. W tym miejscu funkcjonowała także cegielnia. Od 1894 roku kolejnym właścicielem majątku był Otto Harder.

W pierwszej połowie XIX wieku zaczęto odchodzić od trójpolówki na rzecz wielopolówki, a następnie płodozmianu. W 1824 roku sporządzono nowy plan wsi Gdynia. Reformy rolne pociągnęły za sobą wzrost liczby bezrolnych chłopów, którzy zmuszeni byli do poszukiwania nowych źródeł utrzymania. Dla wielu z nich takim zajęciem stało się rybołówstwo.

W wyniku tych zmian w drugiej połowie XIX wieku w obrębie obecnego placu Kaszubskiego oraz ul. Waszyngtona powstała osada rybacka. W dwudziestoleciu międzywojennym było to ulubione miejsce fotoreporterów z różnych części Polski i spoza jej granic. W rezultacie rolnicza Gdynia utrwaliła się w powszechnej świadomości jako uboga wioska rybacka.

Obraz ten nie oddaje jednak w pełni jej wcześniejszego charakteru. Przez stulecia Gdynia była przede wszystkim wsią rolniczą, w której rybołówstwo stanowiło jedno ze źródeł utrzymania mieszkańców. Uproszczony wizerunek dawnej osady rybackiej jest do dziś powielany w publicystyce i literaturze.

Pomnik Antoniego Abrahama, zwanego królem kaszubskim, na placu Kaszubskim. Fot. Andrzej Busler

Ławeczka Kaszubów na placu Kaszubskim. Fot. Andrzej Busler

W 1837 roku w Gdyni powstała szkoła elementarna, a jej pierwszym nauczycielem został Antoni Gillmeister. Duże znaczenie dla rozwoju miejscowości miała budowa linii kolejowej z Koszalina do Gdańska w latach 1869–1870. Pierwszy przystanek osobowy powstał w 1894 roku.

W 1875 roku Gdynia liczyła 1174 mieszkańców. W wyniku reform administracyjnych przeprowadzonych w drugiej połowie XIX wieku Gdynia wraz z Grabówkiem i Karczmą Świętojańską utworzyły jedną gminę wiejską, podległą wójtostwu w Chyloni i powiatowi w Wejherowie. Pod koniec XIX wieku do gminy dołączono Kamienną Górę.

W 1905 roku wieś zamieszkiwało 1229 osób, w tym 838 katolików i 131 ewangelików. Ostatnimi pruskimi sołtysami gminy byli Albert Albrecht i Aron Janzen, który po odzyskaniu przez Polskę niepodległości przekazał urząd pierwszemu polskiemu wójtowi Janowi Radtkemu.

Na początku XX wieku Gdynia stawała się letniskiem, w dużej mierze dzięki działalności zawiązanego w 1904 roku Gdyńskiego Towarzystwa Kąpieli Bałtyckich. Spółka wykupiła w pobliżu morza działkę o powierzchni 2,5 ha, na której wybudowano dom kuracyjny z 24 pokojami gościnnymi. W 1908 roku powstała prowadząca do niego droga ze stacji kolejowej (obecna ul. 10 Lutego, dawniej Kuracyjna). Wzdłuż tej ulicy zaczęły powstawać kolejne pensjonaty.

W 1888 roku w Gdyni powstała niewielka biblioteka Towarzystwa Czytelni Ludowych, jednak prawdziwe odrodzenie ruchu polskiego nastąpiło pod koniec I wojny światowej. Prawdopodobnie już w październiku 1918 roku udało się wprowadzić do rady gminnej kilku Kaszubów, a wśród nich Jana Radtkego.

1 grudnia 1918 roku na wiecu w Gdyni ukonstytuowała się rada ludowa. W podjętej wówczas rezolucji podkreślano, że Kaszubi są Polakami, i domagano się wprowadzenia języka polskiego do szkoły.

30 sierpnia 1919 roku, jeszcze przed przyłączeniem Pomorza do Polski, sołtys Jan Radtke został obrany pierwszym polskim wójtem obwodu chylońskiego.

W 1920 roku w Gdyni osiadł Antoni Abraham – bojownik o polskość Pomorza. W tej miejscowości, korzystając z życzliwości rodziny Skwierczów i ich domostwa, przeżył trzy ostatnie lata swego życia, działając na niwie samorządowej i kulturalnej. Jego pogrzeb w 1923 roku był największą manifestacją patriotyczną w Gdyni w tamtych latach.

Dom znanego kaszubskiego rodu Skwierczów przy ul. Starowiejskiej – trzy ostatnie lata swego życia mieszkał tutaj Antoni Abraham. Fot. Andrzej Busler

Dom wójta Jana Radtkego przy skrzyżowaniu ul. 10 Lutego i ul. Świętojańskiej. Fot. Andrzej Busler

Skrzyżowanie ul. 10 Lutego i ul. Świętojańskiej w okresie międzywojennym. Ze zbiorów Marka Seydy

Pamiątkowa tablica na domu wójta Jana Radtkego przy skrzyżowaniu ul. 10 Lutego i ul. Świętojańskiej. Fot. Andrzej Busler

W tym miejscu na początku lat dwudziestych XX wieku Stefan Żeromski tworzył „Wiatr od morza”. Wówczas stał tutaj dom kaszubskiej rodziny Plichtów. Fot. Andrzej Busler

Tablica upamiętniająca pisarza Stefana Żeromskiego. W tym miejscu, w domu Plichtów, tworzył Wiatr od morza – w czasie wykonania fotografii znajdował się tutaj Infobox. Fot. Andrzej Busler

Narodziny miasta i portu w Gdyni

Po odzyskaniu przez Polskę dostępu do morza, przy ograniczonych możliwościach korzystania z portu w Gdańsku, koniecznością stało się wybudowanie nowego portu morskiego. Spośród wielu rozważanych lokalizacji ostateczny wybór padł na obszar zatoki położonej pomiędzy Oksywiem a Kamienną Górą, zwanej przez Kaszubów Bożą Zatoką.

W latach 1921–1923 powstał Tymczasowy Port Wojenny i Schronisko dla Rybaków, a w późniejszym czasie przystąpiono do budowy portu właściwego. Jego głównym projektantem i kierownikiem budowy był inż. Tadeusz Wenda, natomiast wielkim orędownikiem rozwoju Gdyni i sprawy morskiej – wicepremier inż. Eugeniusz Kwiatkowski. Te dwie zasłużone postacie są powszechnie nazywane ojcami Gdyni.

W 1926 roku Gdynia uzyskała prawa miejskie. W okresie międzywojennym stała się nowoczesnym, niezwykle dynamicznie rozwijającym się portem, obok którego wyrosło 120-tysięczne miasto z imponującą infrastrukturą. Młode miasto w kolejnych latach wchłaniało dawne wsie, które stawały się jego dzielnicami.

Gdynia w powojennej Polsce i współcześnie

Dynamiczny rozwój Gdyni przerwał wybuch II wojny światowej i okupacja niemiecka. Po jej zakończeniu miasto przez szereg lat było marginalizowane przez komunistyczne władze.

W 1970 roku Gdynię dotknęła grudniowa tragedia – w drodze do pracy zginęło lub zostało rannych wielu mieszkańców miasta. Dziesięć lat później gdynianie znów wystąpili przeciwko komunistycznej władzy podczas polskiego Sierpnia. Strajkowało wiele zakładów pracy, w tym największy z nich – Stocznia im. Komuny Paryskiej.

16 sierpnia 1980 roku gdyńscy stoczniowcy zwrócili się do proboszcza parafii Najświętszego Serca Pana Jezusa, ks. prałata Hilarego Jastaka, zwanego potocznie królem Kaszubów, z prośbą o odprawienie mszy św. na terenie stoczni. Dzień później gdyński kapłan odprawił pierwszą mszę św. na terenie zakładu pracy w PRL.

Dziesięć lat później, w 1990 roku, gdynianie po raz pierwszy od wielu lat wybrali swoje władze w demokratycznych wyborach samorządowych. Prezydentem miasta została Franciszka Cegielska, a w 1998 roku urząd ten objął dr Wojciech Szczurek.

Pomnik ks. prałata Hilarego Jastaka, zwanego królem Kaszubów. Fot. Andrzej Busler

Gdynia to miasto wyrosłe na kaszubskim pniu. Według danych spisowych z 2011 roku ludność pochodzenia kaszubskiego stanowiła blisko 10% mieszkańców, natomiast badania dr. Jana Mordawskiego wskazywały na udział sięgający 25%.

Od uzyskania praw miejskich w 1926 roku Gdynia stała się małą ojczyzną dla wielu osób przybyłych z różnych części Polski. Na tle innych polskich miast wyróżnia się silnym patriotyzmem lokalnym mieszkańców. W badaniach socjologicznych dotyczących zadowolenia z miejsca zamieszkania gdynianie wielokrotnie zajmowali wysokie pozycje.

Andrzej Busler

Święto Morza w 1932 roku. Ze zbiorów Marka Seydy

Tekst ukazał się w miesięczniku społeczno-kulturalnym „Pomerania” 9/2022.

Poznaj książki o historii Gdyni dostępne w księgarni CZEC.