Gdyńskie dzielnice - Wiczlino

Gdyńskie dzielnice

Wiczlino

Powracamy do cyklu związanego z dziejami Gdyni, w którym przedstawiamy historię gdyńskich dzielnic. Tym razem przeniesiemy się do jednej z najmłodszych części miasta – Wiczlina, które wraz z sąsiednim Chwarznem tworzy największą pod względem powierzchni dzielnicę Gdyni. To obszar pełen kaszubskich śladów i rodzin osiadłych tutaj od wieków. Z drugiej strony jest to niezwykle dynamicznie rozwijająca się część miasta, która na przestrzeni ostatnich dwóch dekad zmieniła swoje oblicze. Dziś ludność kaszubska stanowi tutaj mniejszość, a nowi mieszkańcy napływają z różnych części Pomorza, a także pozostałych regionów Polski. Znikają również pola uprawne i pastwiska wraz z gospodarstwami, które stanowiły charakterystyczny element krajobrazu Wiczlina, ustępując miejsca nowym osiedlom wielorodzinnym oraz zabudowie jednorodzinnej.

Wiczlino – początki średniowiecznej osady

Przeszłość Wiczlina należy do najmniej zbadanych spośród historycznych części Gdyni. Wynika to ze skromnej liczby wzmianek źródłowych. Po raz pierwszy nazwa Wiczlino (Wizlin) pojawiła się w źródłach pisanych w 1342 roku, przy okazji opisu granic posiadłości cysterskich. Wiczlino było wsią drobnorycerską, gniazdem rodowym Wiczlińskich vel Wyczlińskich. W czasach krzyżackich należało do okręgu sulmińskiego komturstwa gdańskiego i rządziło się tzw. polskim prawem. Dopiero w źródle pochodzącym z końca XV wieku wspomina się pierwszego znanego z imienia mieszkańca Wiczlina – niejakiego Pawła z Wiczlina (Paszken von Witzlynn), więzionego przez władze gdańskie pod bliżej nieokreślonym zarzutem.

Kolejny raz miejscowość pojawia się w dokumencie wystawionym przez króla Zygmunta Starego 16 maja 1526 roku, dotyczącym wyznaczenia granic pomiędzy okolicznymi wsiami. Z dokumentu dowiadujemy się także, że ówczesnymi właścicielami miejscowości byli Jakub, Arnold, Szymon i Andrzej. W 1570 roku wieś liczyła 16 łanów i podlegała parafii w Kielnie. Z księgi poborowej z 1662 roku wynika, że Wiczlino zamieszkiwało 57 osób powyżej dziesiątego roku życia, w zdecydowanej większości pochodzenia szlacheckiego.

Pod zaborem pruskim

Zachowane księgi wieczyste z przełomu XVIII i XIX wieku odnoszą się do sześciu działów szlacheckich Wiczlina, oznaczonych literami alfabetu od A do F:

– dział A: składał się z jednego łanu roli, nieokreślonej powierzchni zarośli i łąk kośnych oraz domu mieszkalnego z zabudowaniami gospodarczymi i ogrodu warzywnego. 8 grudnia 1697 roku Jan Chośnicki odziedziczył go po swym nieznanym z imienia ojcu, za zgodą brata Macieja. Następną właścicielką była jego córka Anna, poślubiona przez Jana Grubę-Krępiechowskiego, a w późniejszym czasie ich synowie: Maciej, Jan i Jerzy. Po spłacie młodszych braci w latach 1789–1791 jedynym właścicielem działu został Maciej Gruba, który w 1815 roku sprzedał dobra za 1000 talarów Jakubowi Robakowskiemu;

– dział B: stanowił pół łanu ziemi ornej, niewielki obszar łąk i lasu oraz jeden dom mieszkalny. Jego właścicielem w połowie XVIII wieku był Filip Tokarski, a następnie jego córka Barbara, zamężna z Michałem Robakowskim. W 1791 roku dobra przeszły w posiadanie ich syna Filipa Robakowskiego. Po jego przedwczesnej śmierci działy B i F odziedziczyła małoletnia córka Ewa Robakowska;

– dział C: składał się z jednego łanu roli, łąki, zarośli i trzech chałup chłopskich. Jego właścicielami w połowie XVIII wieku byli Ernest Malotka i jego żona Marianna z domu Jarlat-Wyczlińska. Po ich śmierci ziemie odziedziczył ich syn Marcin Malotka. Po jego zgonie w 1795 roku przejęli je dwaj małoletni synowie: Michał i Jan Malotkowie, zobowiązani do spłaty trzech sióstr. Po śmierci Michała w 1826 roku jedynym posiadaczem majątku został Jan Malotka;

– dział D: będący największym ze wszystkich działów, stanowił własność Ernesta Bogusława von Krockow. Nie jest do końca pewne, czy był to folwark występujący pod znaną obecnie nazwą Zielenisz. Po śmierci Ernesta von Krockow w 1773 roku właścicielem wiczlińskiego folwarku został jego syn, polski generał major Otto Karl hrabia von Krockow, który sprzedał Mały Kack i wiczliński dział D radcy sądowemu Carlowi Michaelowi von Groddeckowi i jego żonie Helenie Levinie Charlotcie z domu von Weickhmann. Dobra znajdowały się w posiadaniu tej rodziny do 1835 roku, później często przechodząc z rąk do rąk. Ich kolejnymi właścicielami byli: Friedrich Lubig (1836), dr Hirschberg (1838), Christian Carl Zahn (1842), August Wilhelm Steinemann (1846), a od 1847 roku landrat gdański Wilhelm von Brauchitsch;

– dział E: powstał po I rozbiorze Polski w wyniku wydzielenia go z działu B;

– dział F: stanowił część wsi Wiczlino z dwoma łanami chełmińskimi roli, niewielką łąką i częścią lasu przynależnego Wiczlinu, w którym znajdowały się trzy pustkowia: Kleba, Bartschke i Kujawa, opłacające czynsz właścicielowi działu. Przed rozbiorami należał do rodziny Lewińskich – Ernesta Lewińskiego, a później jego syna Andrzeja. W 1775 roku Andrzej Lewiński sprzedał dział Michałowi Miszewskiemu. Kolejnym właścicielem był Józef Podczernicki, który kupił ten obszar w 1803 roku. Nie pozostał jednak długo właścicielem tych ziem, ponieważ jeszcze w tym samym roku sprzedał je Filipowi Robakowskiemu.

W 1789 roku w szlacheckiej wsi i folwarku Wiczlino znajdowały się łącznie 54 domy, należące do pięciu właścicieli. Właściciel folwarku wiczlińskiego posiadał na jego terenie przywilej „wyższego i niższego” prawa sądowniczego, prawa łowieckiego oraz prawa propinacyjnego dotyczącego warzenia piwa i pędzenia gorzałki.

W statystyce z 1820 roku odnotowano w Wiczlinie 136 mieszkańców, w tym 23 ewangelików i 113 katolików. Prawdopodobnie w XIX wieku siedlisko Wiczlina uległo rozproszeniu, co skutkowało powstaniem wielu kolonii. W latach 1842–1856 jako sołtysa Wiczlina wymieniano Johanna Hillsa, będącego prawdopodobnie potomkiem niemieckich osadników z pobliskiego Dohnasbergu (okolice obecnego wzniesienia Donas – najwyższego punktu na mapie Gdyni). W 1910 roku sołtysem wsi był Józef Warzewski.

W 1869 roku w Wiczlinie i podległym mu Zieleniszu zamieszkiwało 610 osób, w tym 12 gburów i 38 chałupników. W końcu XIX wieku według statystyki Stefana Ramułta liczba mieszkańców była mniejsza – 502 osoby (464 Kaszubów-katolików i 38 Niemców-ewangelików). W 1905 roku Wiczlino obejmowało 1039 ha i zamieszkiwało je 637 osób, a Zielenisz – 124 osoby. W tym czasie wieś wchodziła w skład obwodu-wójtostwa Kack.

W 1911 roku z inicjatywy sołtysa Józefa Warzewskiego utworzono pierwszą w okolicy Ochotniczą Straż Pożarną. Ówczesny sołtys został pierwszym szefem OSP. Po jego śmierci w 1918 roku dowództwo objął jego syn Wincenty Warzewski. W latach trzydziestych XX wieku naczelnikiem OSP był Niemiec Otto Nagel.

Wiczlino w okresie międzywojennym i podczas II wojny światowej

W czasach II Rzeczypospolitej Wiczlino wchodziło w skład wójtostwa w Wielkim Kacku. W 1929 roku wieś zamieszkiwało 750 osób. Zabudowa miała rozproszony charakter. W 1930 roku funkcjonowały tutaj 84 gospodarstwa rolne. Do największych z nich należały gburstwa Bolesława Warżewskiego (54,65 ha), Ottona Hildebrandta (28,16 ha), Artura Nasta (23,88 ha) i Emila Nagla (22,23 ha). Duża powierzchnia gruntów, głównie obszarów leśnych, należała do właściciela majątku Mały Kack – Juliusza Jewelowskiego.

W międzywojniu we wsi funkcjonowały dwie szkoły powszechne – Wiczlino I i Wiczlino II. Nauczycielem w pierwszej i drugiej połowie lat trzydziestych XX wieku był Feliks Strongowski. Kierownikiem szkoły Wiczlino II był Franciszek Suchorz. Znajdowała się ona przy gospodarstwie Leonarda Warkusza.

W czasie II wojny światowej na terenie Wiczlina toczyły się bardzo silne walki, w wyniku których śmierć poniosła znaczna liczba mieszkańców miejscowości. Zniszczeniu uległo także wiele zabudowań. Los nie oszczędził również wiczlińskich szkół. Jedna z nich została spalona podczas działań wojennych we wrześniu 1939 roku. Podczas okupacji niemieckiej nauka była prowadzona w szkole przy ulicy Śliskiej. Na zajęcia uczęszczało jednak niewielu uczniów, ponieważ lekcje prowadzono w języku niemieckim. Szkoła uległa zniszczeniu podczas ciężkich walk w 1945 roku.

Wiczlino po 1945 roku – szkoła i życie mieszkańców

W pierwszych powojennych latach zajęcia szkolne w Wiczlinie odbywały się początkowo w prywatnych mieszkaniach. W 1947 roku pomieszczenia szkoły zostały wyremontowane, a jej pierwszym powojennym kierownikiem został Franciszek Kiek. W 1951 roku posadę drugiego nauczyciela objęła Wanda Wensel, dwa lata później mianowana kierownikiem. Szkołę powiększono początkowo do sześciu oddziałów, a następnie, po objęciu stanowiska przez trzeciego nauczyciela, do siedmiu.

W 1963 roku powstał Komitet Budowy Szkoły, który koordynował prace budowlane. W 1964 roku nastąpiło uroczyste otwarcie Szkoły Podstawowej nr 37 im. Obrońców Kępy Oksywskiej. Pierwszą dyrektorką nowej placówki była inicjatorka jej budowy Wanda Wensel, a następnie funkcję tę pełnili: Elwira Kormann, Władysława Bienias, Franciszek Haase, Edward Pawłowski, Mirosława Kondracka, Gabriela Mrozik, Krystyna Romanowska, a w czasie powstania artykułu – Witold Chudyszewicz.

W latach osiemdziesiątych powstał Społeczny Komitet Budowy Sali Gimnastycznej, kierowany przez mieszkańców Wiczlina: Renatę i Kazimierza Pozańskich, Grażynę i Władysława Pozańskich oraz Gabrielę Mrozik. Dzięki jego staraniom sala powstała w 1990 roku.

Wiczlińska szkoła w dalszym ciągu się rozwijała. W 1992 roku powstała Izba Tradycji Kaszubskiej, którą założyły nauczycielki historii: Krystyna Romanowska i Maria Szostko. Kilkanaście lat później była to pierwsza szkoła na terenie Gdyni, w której nauczano języka kaszubskiego. Od 2014 roku trwała dalsza rozbudowa szkoły wraz z przedszkolem. Stary budynek, oprócz sali gimnastycznej, został wyburzony. Dziś w Wiczlinie można zobaczyć niezwykle charakterystyczne, nowoczesne budynki szkolne. Nie była to ostatnia duża inwestycja związana z edukacją w tej części miasta – przy ulicy Wiczlińskiej powstał również nowoczesny gmach XVII Liceum Ogólnokształcącego.

W 1950 roku Wiczlino zamieszkiwało 561 mieszkańców, a w chwili włączenia wsi do Gdyni – 1 stycznia 1973 roku – 859 mieszkańców. Ostatnim sołtysem Wiczlina po II wojnie światowej był Norbert Freiberg.

Ochotnicza Straż Pożarna w Wiczlinie

W 1951 roku swą działalność wznowiła Ochotnicza Straż Pożarna, która aktywnie działa do dziś. Jej naczelnikami byli: Brunon Mateja (1952–1958), Władysław Brozio (1959–1962), Henryk Wilary (1963–1972), Leon Kolatowski (1973–2001), Kazimierz Robakowski (2001–2018) i Piotr Aniołkowski (od 2018 roku, według stanu na 2023 rok).

W czasach powojennych prezesami jednostki byli: Józef Siewert (1952–1958), Alfons Wendt (1959–1964), Władysław Brozio (1965–1972), Lucjan Hoga (1973–2012) i Waldemar Kolatowski (od 2012 roku, według stanu na 2023 rok).

Ważnymi datami w historii jednostki były: wręczenie sztandaru w 1994 roku oraz włączenie w 2009 roku, decyzją Komendanta Głównego Państwowej Straży Pożarnej, do Krajowego Systemu Ratowniczo-Gaśniczego. Istotnym wyróżnieniem w dziejach jednostki było nadanie jej przez Radę Miasta Gdyni Medalu im. Eugeniusza Kwiatkowskiego podczas uroczystej sesji Rady Miasta 10 lutego 2023 roku.

Remiza OSP w Wiczlinie. Fot. Andrzej Busler

OSP w Wiczlinie – przeszło 100 lat tradycji. Fot. Andrzej Busler

Od kaszubskiej wsi do współczesnej dzielnicy Gdyni

Przez wiele lat Wiczlino, choć znajdowało się już w granicach miasta, przypominało swym krajobrazem wieś. Okoliczne pola i lasy stały się miejscem rekreacji wielu gdynian. W 1974 roku na wniosek Urzędu Miejskiego w Gdyni – Wydziału Gospodarki Komunalnej, Przestrzennej i Ochrony Środowiska – wydano postanowienie dotyczące lokalizacji ogrodów działkowych dla miasta Gdyni na terenie Wiczlina. W 1977 roku Rada Krajowa Polskiego Związku Działkowców nadała kartę rejestracyjną Ogrodowi nr 768 – POD Zielony (obecnie ROD Zielony), w którego skład weszło 570 działek pracowniczych. Według stanu na 2023 rok, po blisko pięćdziesięciu latach funkcjonowania, liczba ta zwiększyła się do 600 działek.

Piękny zakątek dzielnicy – Kapliczka Matki Bożej Jeziornej na stawie przy ul. Kazimierza Małkowskiego, ufundowana przeszło dwie dekady temu przez Teresę Wendt – mieszkankę Wiczlina. Fot. Andrzej Busler

Kapliczka Matki Bożej Jeziornej na stawie. W dolnej części widoczne napisy w języku kaszubskim. Fot. Andrzej Busler

W 2003 roku na mocy dekretu erekcyjnego podpisanego przez ks. abp. Tadeusza Gocłowskiego w Wiczlinie została utworzona parafia pw. św. Józefa Sebastiana Pelczara, biskupa, wydzielona z macierzystej parafii pw. św. Urszuli Ledóchowskiej w Gdyni-Chwarznie. Działkę pod budowę kościoła ofiarowali państwo Urszula i Wiesław Kielak. W pierwszym etapie powstała kaplica, a następnie 3 czerwca 2006 roku rozpoczęto wznoszenie nowej świątyni. Od początku istnienia parafii jej proboszczem był, według stanu na 2023 rok, ks. dr Andrzej Wierciński. W krajobraz Wiczlina wpisał się już charakterystyczny budynek nowej świątyni.

Wiaty przystankowe w gdyńskim Chwarznie i Wiczlinie podkreślające kaszubskie korzenie dzielnic. Fot. Andrzej Busler

W ostatniej dekadzie poprzedzającej publikację artykułu dzielnica stała się obszarem intensywnej zabudowy w ramach rozwoju tzw. Gdyni Zachód – powstało wiele nowych osiedli, a także domów jednorodzinnych. Nazwa Wiczlino odnosi się nie tylko do dawnego serca wsi o zwartej zabudowie, położonego w miejscu, gdzie rozpoczynają się ulice Sucha i Śliska, krzyżując się z ulicą Wiczlińską, ale również do obszaru całego dawnego sołectwa.

Do Wiczlina należy także Wiczlino-Wybudowanie, które jest największą obszarowo częścią Wiczlina, zdominowaną przez rozproszoną zabudowę. W jego skład wchodzą mniejsze osiedla: Zielenisz, Wiczlino Ogród, Patio Róży, Dębowa Góra, Niemotowo, osada leśna Wielka Rola i część Kolonii Chwaszczyńskiej – pojedyncze domostwa wokół Góry Donas. Druga część Kolonii należy do dzielnicy Dąbrowa.

W kolejnych latach – zgodnie z miejskimi planami rozwoju przedstawianymi w czasie powstania artykułu – przewidywano dalszy rozwój tej części Gdyni, którą w przyszłości mogło zamieszkiwać kilkadziesiąt tysięcy gdynian. Do dużych inwestycji tego okresu należały wspomniana wcześniej budowa XVII LO, modernizacja SP nr 37 oraz odtworzenie Potoku Wiczlińskiego wraz z budową zbiorników retencyjnych. W 2023 roku realizowano także dużą inwestycję drogową, mającą przyczynić się do usprawnienia komunikacji Wiczlina – modernizację ulicy Chwarznieńskiej.

Andrzej Busler

Tekst ukazał się w miesięczniku społeczno-kulturalnym „Pomerania”, nr 3/2023.

Więcej informacji o Wiczlinie można znaleźć także w artykule „Lucjan Hoga – jestem z Wiczlina”.

Jeśli jesteś zainteresowany dziejami Gdyni zobacz książki nawiązujące do historii tego miasta.