Gdyńskie dzielnice – Mały Kack

Gdyńskie dzielnice

Mały Kack

Kontynuując gdyński cykl, prezentujemy kolejną dzielnicę miasta z morza i marzeń – Mały Kack, leżący w polodowcowej dolinie Kaczego Potoku. O dawnej historii tego miejsca najwięcej pisał dr Tomasz Rembalski, który w swych badaniach zajmował się dziejami Małego Kacka sprzed jego włączenia w granice Gdyni. Część tych cennych ustaleń przedstawiam w niniejszym artykule.

Mały Kack – pochodzenie nazwy i średniowieczne początki

Nazwa Mały Kack pochodzi od nazwy rzeki Kaczej, zwanej także Kaczym Potokiem, która przepływa przez obszar kilku gdyńskich dzielnic i znajduje ujście w wodach Zatoki Gdańskiej. W dawnych źródłach znajdziemy różne określenia miejscowości: Kacyk, Kaczki Małe lub Kacze Małe.

Stefan Ramułt w 1899 roku w swej Statystyce ludności kaszubskiej uznał, że prawidłowa nazwa osady powinna brzmieć Kack. Jako argument podał, że Mały Kac jest germanizmem (od Klein Katz). Ponadto forma Mały Kack, posiadająca podwójne zdrobnienie, jest przeciwna duchowi języka polskiego i nie ma uzasadnienia, natomiast forma Małe Kaczki nie była powszechnie znana w przeszłości w mowie ludu.

W 1924 roku Józef Staśko w Przewodniku po polskim wybrzeżu pisał: „okolicę Małego Kacka od wieków zowią Kacewiem. Kępa Radłowska w części do niej należy, a uważam, że cała część wyżyny, ciągnąca się od morza nad granicą gdańską aż do Wielkiego Kacka na zachodzie, powinna pod to miano być podciągnięta z powodu swej jednolitości krajobrazowej i swej odrębności, odznaczającej się od wszystkich krain nadmorskich (…) górzystością i lekkością wypukłych wzgórzy przeważnie zalesionych”.

W świetle wyników badań historyków i językoznawców można stwierdzić, że teren opisywany przez Józefa Staśkę dawniej nosił kaszubską nazwę Kack i stanowił dobra książąt gdańsko-pomorskich z dynastii Sobiesławiców. Przypuszczalnie w drugiej połowie XIII wieku teren ten został podzielony pomiędzy ród rycerski i biskupstwo włocławskie, dając początek osadom Mały Kack i Wielki Kack.

Pierwsza źródłowa wzmianka o Małym Kacku pochodzi z dokumentów z 1342 roku, w których wielki mistrz krzyżacki Ludolf König potwierdził zakonowi cystersów w Oliwie prawa do wszystkich posiadanych majątków i jednoznacznie określił ich granice. Według tego dokumentu Mały Kack graniczył z cysterskim Brodwinem.

W tym samym roku wystawiono dokument, w którym wymieniono właściciela wsi – rycerza Piotra z Kacka. W 1363 roku otrzymał on przywilej lokacyjny dla Małego Kacka oraz Kolibek od komtura gdańskiego Giselbrechta von Dudelsheima. Na mocy tego dokumentu rycerz otrzymał dla siebie i swych następców 49 łanów ziemi. Przysługiwało mu także prawo rybołówstwa w morzu oraz sprawowania sądów nad poddanymi chłopami. W zamian był zobowiązany do udziału w wyprawach wojennych konno, w lekkiej zbroi.

Rycerskie rody i dawni właściciele Małego Kacka

W XIV wieku Mały Kack był własnością trzech braci: Mikołaja, Stefana i Jakuba z Kacka, przypuszczalnie synów Piotra z Kacka. Wspomniana rodzina posługiwała się pieczęcią przedstawiającą bliżej nieokreśloną figurę zwierzęcą z ogonem, wspiętą na tylnych łapach. Być może był to lew. W 1397 roku w dokumentach pojawia się pierwsza wzmianka o młynie w Małym Kacku.

W XV wieku Mały Kack wraz z Kolibkami był własnością rodziny rycerskiej określanej mianem Ściborowiców, potomków kasztelana puckiego Ścibora. Rodzina pieczętowała się herbem z flądrą. Pierwszym przedstawicielem tego rodu w Małym Kacku był Jakub – postać niezwykle aktywna w życiu publicznym i ważna osobistość wśród gdańskiego rycerstwa.

Jego następcą był syn Jan, który w 1440 roku jako reprezentant rycerzy pasowanych opieczętował akt przystąpienia rycerstwa komturstwa gdańskiego do Związku Pruskiego. Kolejnym znanym przedstawicielem rodu Ściborowiców był Paweł – gdański ławnik ziemski i poborca podatkowy tego okręgu, od 1490 roku tytułujący się sędzią ziemi gdańskiej.

Potomkowie Pawła nie osiągnęli już tak wysokiej pozycji społecznej. W drugiej połowie XVI wieku rodzina zniknęła z Małego Kacka. Prawdopodobnie wygasła w linii męskiej lub przeniosła się do innych dóbr. Istnieje także hipoteza, że przyjęła nazwisko Pirch.

W 1550 roku bliżej nieokreśloną część Małego Kacka kupił burmistrz gdański Jerzy Rosenberg. W 1578 roku dokupił kolejną część kackiej ziemi. W XVI wieku Mały Kack był ponadto podzielony pomiędzy kilku właścicieli, mieszczan gdańskich: Mikołaja Tidemana, Augustyna Hacke, Jana Buscha, Marcina von Dorne oraz Hansa Brewicza.

W połowie XVII wieku wśród właścicieli wymieniani są także: Wojciech Wojciechowski, Jan Trąbski, niejaki Sobański i Kezlerowa. Szwedzki rejestr poborowy z 1656 roku podaje jako właściciela Małego Kacka Albrechta Rosenberga, a sześć lat później – Michała Rosenberga.

Mały Kack wraz z Kolibkami wyróżniał się wówczas na tle okolicznych wsi rozwojem gospodarczym. W miejscowości istniały browar, dwa młyny, karczma, stragan i kuźnia. We wsi działali ponadto tkacz, kowal, cieśla i krawiec.

Na lata 1568–1572 przypadają początki budowy niewielkiej świątyni protestanckiej na granicy dwóch wsi – Redłowa i Małego Kacka. Źródła historyczne nie pozwalają jednoznacznie ustalić fundatora tego kościoła. Był nim prawdopodobnie ówczesny dzierżawca Redłowa Dolnego – Konopacki lub, co bardziej prawdopodobne, Jerzy Rosenberg.

Usytuowanie kościoła na granicy dwóch miejscowości przysporzyło w przyszłości wielu nieścisłości w różnego rodzaju dokumentach. W niektórych z nich świątynia przynależała do Redłowa, natomiast w innych do Małego Kacka. Dochodziło także do mylnych stwierdzeń: „Mały Kack, zwany też Redłowem”. Powodem tych błędów mogły być niewielkie zmiany granic obu miejscowości.

Pod koniec XVII wieku właścicielem małokackiego majątku został gdańszczanin Salomon Heinrich Bartach. Po jego śmierci dzierżawcami zostali kolejni gdańszczanie – Georg Arendt oraz kupiec Valentin Andreas Borckmann.

Ten ostatni odsprzedał majątek za sumę 60 tys. florenów pruskich Ernestowi Bogusławowi von Krockow, zwanemu także Krokowskim, który przekształcił majątek w rezydencję dworską, wznosząc barokowy pałac.

Mały Kack pod zaborem pruskim

Następnym właścicielem Małego Kacka został syn Ernesta Bogusława – polski generał major Otto Karl von Krockow, który w 1800 roku sprzedał majątek sekretarzowi Głównego Miasta Gdańska Carlowi Michaelowi von Groddeckowi i jego żonie Helenie.

W późniejszym czasie Groddeck został senatorem Wolnego Miasta Gdańska, a następnie radcą sądowym i landratem powiatu kartuskiego. Po jego śmierci majątek przejął syn Carl Joachim von Groddeck.

W kolejnych latach doszło do licznych zmian właścicieli. Mały Kack przejmowali kolejno: Friedrich Lubig (1836), dr Hirschberg (1838), Christian Karl Zahn (1842), August Wilhelm Steinemann (1846) oraz Wilhelm von Brauchitsch (1847).

Za sprawą tego ostatniego ukończono przebudowę pałacu, który uzyskał neogotycką sylwetkę. Przez wiele lat była to siedziba I Liceum Ogólnokształcącego w Gdyni, a przez krótki czas także Gdyńskiej Szkoły Filmowej. W czasie powstania artykułu w budynku funkcjonował hotel. Następnym właścicielem Małego Kacka był Carl von Brauchitsch (1891), który zmarł trzy lata później.

Neogotycki pałac w Małym Kacku. Fot. Andrzej Busler

Ważnym wydarzeniem w dziejach miejscowości było powstanie stacji kolejowej na linii Gdańsk–Słupsk w 1870 roku. W tym samym czasie zlikwidowano działającą od 1786 roku ekspedycję pocztową Mały Kack. Była ona stacją trasy poczty wozowej i poczty konnej na linii Wejherowo–Gdańsk.

Na początku XIX wieku przez Mały Kack przebiegały ponadto kursy pocztowe z Frankfurtu nad Menem do Gdańska, z Paryża do Petersburga oraz z Berlina do Królewca. Siedziba małokackiej poczty znajdowała się w okolicy obecnego skrzyżowania al. Zwycięstwa i ul. Kasztanowej.

W jej miejsce 1 lipca 1872 roku uruchomiono agencję pocztową przy stacji kolejowej (obecna ul. Lotników 124a). Były to jedne z najstarszych placówek pocztowych na terenie obecnej Gdyni. Podobne placówki powstały również w Chyloni (1851), Grabówku (1863) i Gdyni (1882).

Około 1872 roku kościół małokacki został częściowo zniszczony przez pożar. W wyniku prac remontowych świątynia zyskała nieistniejącą już dziś ryglową dobudówkę oraz wieżę. W 1883 roku przeprowadzono gruntowną przebudowę zakrystii, a w 1902 roku remont pokrycia dachowego. Do połowy XIX wieku przy kościele ewangelickim działała szkoła.

Ze wszystkich dawnych wsi, a obecnie dzielnic gdyńskich, Mały Kack wraz z Kolibkami miał największy odsetek ludności niemieckiej. Według badań Stefana Ramułta pod koniec XIX wieku Mały Kack zamieszkiwało 181 Kaszubów-katolików, 20 Kaszubów-ewangelików, sześciu Niemców-katolików i 113 Niemców-ewangelików.

Na początku XX wieku w skład dóbr małokackich wchodziły: hamernia, papiernia, młyn, stragan oraz osada Krykulec. Ich właścicielką była Franzisca Parpart z domu von Tiedemann-Brandis. W 1905 roku Mały Kack i jego kolonie zamieszkiwało 346 osób. W 1909 roku administratorem małokackiego majątku o powierzchni 704 ha był Karl Pich, a w 1910 roku niejaki Lieber.

Mały Kack w okresie międzywojennym

Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości po I wojnie światowej majątek nabył senator gdański pochodzenia żydowskiego Julius Jewelowski. Dobra te obejmowały 785 ha ziemi oraz gorzelnię.

W okresie międzywojennym Mały Kack był zapleczem budującej się Gdyni. W połowie lat trzydziestych Jewelowski przeprowadził parcelację majątku. W 1931 roku część Małego Kacka została włączona do gminy Orłowo Morskie, a resztę przyłączono w 1934 roku. W 1935 roku Orłowo Morskie przyłączono do miasta Gdyni.

Według planów sporządzonych w 1930 roku przez Adama Kuncewicza i Adama Paprockiego obszar ten miał stać się dzielnicą mieszkaniową o zwartej zabudowie dla około 10 tys. ludzi. Centrum dzielnicy miał stanowić plac Górnośląski.

W 1936 roku w Małym Kacku było około 240 domów. W części doliny Kaczej powstało osiedle biedy nazywane potocznie Drewnianą Warszawą. Miejsce to w 1933 roku opisywano jako hańbę kulturalnego społeczeństwa i rumieniec wstydu każdego Polaka.

Panował tam architektoniczny chaos. Domy budowano bez sanitariatów, pozwoleń na budowę i planów architektonicznych. Jako materiałów używano między innymi drewnianych skrzynek. Na początku lat trzydziestych w 155 barakach Drewnianej Warszawy mieszkało około tysiąca osób.

Małokackie kościoły

W XVIII i XIX wieku katoliccy mieszkańcy Małego Kacka należeli do parafii, których kościoły znajdowały się poza granicami wsi. Jak wspomniano wcześniej, w miejscowości funkcjonował jedynie kościół ewangelicki.

Początkowo katolicy należeli do parafii w Wielkim Kacku. W 1904 roku Mały Kack liczył 250 wiernych. W 1927 roku od kuracji wielkokackiej odłączono kościół św. Józefa w Kolibkach, tworząc nową jednostkę duszpasterską, do której przyłączono także Mały Kack.

W XX wieku nastąpił gwałtowny rozwój Gdyni oraz napływ ludności związany z budową portu. Dotyczyło to także Małego Kacka. Szczególną troską tereny gdyńskie objął biskup chełmiński, który zabiegał o zapewnienie opieki duszpasterskiej mieszkańcom rozwijającego się miasta.

1 stycznia 1933 roku biskup Stanisław Okoniewski utworzył nowy dekanat gdyński. Data ta jest także związana z utworzeniem kuracji Mały Kack. Pierwszym duszpasterzem nowej jednostki został ks. Stefan Radtke, brat pierwszego polskiego wójta Gdyni – Jana Radtkego.

Zadanie postawione kapłanowi było nie lada wyzwaniem. Początkowo zamieszkał on w kamienicy Zofii i Bernarda Miodowskich przy ulicy Sandomierskiej 4, na parceli, na której w okresie międzywojennym wybudowano prowizoryczny kościół parafialny, plebanię oraz budynki gospodarcze.

W międzywojniu w Małym Kacku funkcjonowały trzy szkoły: Szkoła Podstawowa nr 8 w budynku dawnej szkoły działającej przy kościele ewangelickim, Szkoła Podstawowa nr 11 przy ul. Wrocławskiej, zbudowana w 1935 roku, oraz Szkoła Podstawowa nr 13 przy ul. Halickiej, wzniesiona w 1936 roku.

W czasie II wojny światowej Niemcy zmienili nazwę dzielnicy na Kleinkatz.

Po wojnie, w 1945 roku, opiekę duszpasterską nad parafią Chrystusa Króla objął ks. Robert Rompa. Zniszczenia wojenne kościoła oszacowano na 60%, dlatego nowy proboszcz szybko przystąpił do jego odbudowy. Praktyką w tamtych czasach była budowa tymczasowych kaplic. Zadanie było o tyle łatwiejsze, że dużą część mieszkańców Małego Kacka stanowili wówczas rzemieślnicy.

Od marca do lipca 1948 roku dobudowano do ściany frontowej wieżę według projektu inż. Brunona Dudzińskiego. W tym samym roku parafianie ufundowali trzy dzwony, z których najcięższy, Maria, ważył 1200 kg. Poświęcenia wieży i dzwonów 10 października 1948 roku dokonał biskup chełmiński Kazimierz Józef Kowalski.

W 1945 roku dyrektor Liceum Plastycznego w Gdyni, Wacław Szczeblewski, namalował dla kościoła w Małym Kacku obrazy Drogi Krzyżowej. W 1955 roku dzięki staraniom i ofiarności parafian zbudowano organy. Ich wykonawcą była firma Fryderyk Szwarc.

8 listopada 1957 roku ks. Robert Rompa przesłał do Kurii Biskupiej w Pelplinie prośbę o wpisanie budowy nowego kościoła do rocznego planu budowlanego. Argumentował ją zniszczeniami świątyni podczas wojny oraz prowizorycznym charakterem istniejącego budynku.

Po licznej wymianie pism pomiędzy stroną kościelną a urzędami pozwolenie na wykonanie robót budowlanych nadeszło 30 czerwca 1958 roku. 27 lipca tego samego roku poświęcono kamień węgielny. Mimo uzyskanego pozwolenia komunistyczne władze miejskie zaczęły kwestionować prawo do gruntów, na których miała powstać świątynia. W konsekwencji parafia utraciła część ziemi.

Konsekracja kościoła odbyła się 21 listopada 1970 roku dzięki staraniom ówczesnego proboszcza ks. Jana Cibury. Świątynię konsekrował biskup chełmiński Kazimierz Józef Kowalski.

Kościół pw. Chrystusa Króla. Fot. Andrzej Busler

Drugi z małokackich kościołów, dawniej ewangelicki, po II wojnie światowej przeszedł pod administrację Kościoła rzymskokatolickiego. W maju 1945 roku erygowano kościół pw. Siedmiu Boleści Najświętszej Maryi Panny.

W latach 1948–1955 świątynia była rozbudowywana, uzyskując współczesny wygląd. Do 1945 roku kościół posiadał niezwykle ciekawe wyposażenie. Do dziś zachowała się ambona ufundowana w 1648 roku przez gdańskiego browarnika Michaela Harta.

W ostatnich dekadach poprzedzających publikację artykułu z kościoła przeniesiono XVII-wieczne epitafia do muzeum w Pelplinie. Podczas wykonywania robót posadzkarskich w latach dziewięćdziesiątych XX wieku przykryto dwie płyty nagrobne z okresu staropolskiego. Nie są znane personalia zmarłych spoczywających pod nimi.

Kościół pw. Siedmiu Boleści Najświętszej Maryi Panny (wcześniej ewangelicki). Fot. Andrzej Busler

Mały Kack po II wojnie światowej

Po wojnie Mały Kack zachował charakter dzielnicy z dominującą zabudową jednorodzinną, pozbawionej wielkopłytowych blokowisk. W 1946 roku zespół dworsko-parkowy został wpisany do rejestru zabytków. Ochroną konserwatorską objęty jest tutejszy pałac wraz z parkiem i pochodzącą z początku XX wieku ptaszarnią.

W kolejnych latach do rejestru zabytków trafiła również osada rzemieślnicza w rejonie ul. ks. Zawackiego. Obszar obejmuje kościół wraz z cmentarzem, budynek gospodarczy młyna, budynek dawnej szkoły elementarnej oraz budynek mieszkalny.

Według danych przywoływanych w czasie powstania artykułu Mały Kack obejmował obszar blisko 8 km² i zamieszkiwało go około 10 tys. mieszkańców.

Andrzej Busler

Artykuł ukazał się pierwotnie w miesięczniku społeczno-kulturalnym „Pomerania”, nr 5/2023.

Więcej publikacji poświęconych dziejom miasta znajdziesz w kategorii Historia Gdyni w księgarni CZEC.