Gdyńskie dzielnice

Grabówek

Kontynuujemy cykl związany z historią Gdyni, w którym prezentujemy dzieje obecnych dzielnic tego młodego miasta. Tematem niniejszego artykułu będzie Grabówek. Czytelników szczególnie zainteresowanych tym zagadnieniem odsyłamy do książki Tomasza Rembalskiego Gdynia i jej dzielnice przed powstaniem miasta (XIII–XX wiek), z której pochodzi znaczna część poniższego materiału.

Skąd pochodzi nazwa Grabówek?

Nazwa Grabówek, według językoznawców, związana jest z miejscem, w którym rosną graby. Dziś próżno szukać dużych skupisk tych drzew w tej części Gdyni.

W dawnej literaturze miejscowość tę określano niekiedy jako Grabowo. W 1932 roku Władysław Pniewski w artykule pod znamiennym tytułem „Poniewieranie kaszubskich nazw miejscowych” pisał: „Za Gdynią leżą Grabówka (dziś przedmieście Gdyni), a nie żadne Grabowo”.

Średniowieczne początki Grabówka

Na najstarszą wzmiankę o Grabówku w źródłach pisanych natrafiamy w dokumencie lokacyjnym Oksywia z 1346 roku. Dowiadujemy się z niego, że norbertanki zarezerwowały sobie pewien obszar „przebiegający pod wzgórza w kierunku Grabówka”.

Główne siedlisko osady znajdowało się wówczas u zbiegu dzisiejszych ulic Morskiej i Grabowo.

Istnieją przypuszczenia, że Grabówek od przełomu XIII i XIV wieku był w posiadaniu rycerzy Rusocińskich, którzy w 1362 roku zeznali, że należał do nich od dawna.

W 1382 roku stał się własnością klasztoru kartuskiego w Kartuzach. Przez bardzo krótki okres, pod koniec XIV wieku, wieś była w posiadaniu gdańskiej rodziny Lankau.

Z 1406 roku pochodzi pierwsza wzmianka o karczmie znajdującej się na Grabówku, która powstała prawdopodobnie w 1386 roku.

W 1429 roku kartuzi przyłączyli Grabówek jako „szczególne lenno i majątek w obrębie starych granic” do sąsiedniej Gdyni, wraz z należącymi do niego 10 łanami ziemi (około 170 ha).

Za to nadanie sołtys i chłopi gdyńscy zobowiązani byli oddawać klasztorowi roczny czynsz w wysokości 6 grzywien, płacony w dwóch ratach. Dodatkowo z każdego łanu mieli płacić 4 skojce i 7 denarów.

Na początku XVI wieku, w wyniku następstw związanych z reformacją, Grabówek odebrano zakonowi kartuskiemu i Jerzy Sokołowski przyłączył go do dzierżawionej przez siebie Chyloni.

W 1526 roku w Gdańsku odbyła się rozprawa sądowa, w wyniku której Grabówek powrócił w posiadanie kartuzów. Zakonnicy zarządzali nim poprzez swoich dzierżawców. Byli nimi kolejno: Jan Möhsske (1663–1667), Dalamiński (1691–1702) i Wojciech Recht (1713–1734).

W 1683 roku Grabówek wzbogacił się o murowaną karczmę.

12 maja 1734 roku większość zabudowań wsi spłonęła w wyniku podpalenia przez wojska rosyjskie. Odbudowa zajęła kilka lat. W 1738 roku zbudowano nowy browar, a dwa lata później nową stodołę.

Miejsce serca dawnego Grabówka, obecnie skrzyżowanie ul. Morskiej i Grabowo. Fot. Andrzej Busler

Grabówek pod zaborem pruskim

W 1772 roku, podczas I rozbioru Polski, Grabówek został skonfiskowany zakonowi kartuskiemu i przeszedł na własność króla pruskiego.

W tym czasie wieś zamieszkiwało 7 osób, znajdowała się tutaj jedna karczma i niewielki folwark. Dobrami zarządzał gdyński sołtys Jerzy III Blumhoff.

W 1790 roku dzierżawcą Grabówka był przypuszczalnie Ferdinand Düsterwaldt. Osadę zamieszkiwało wówczas 17 osób.

W latach 1795–1798 dziedzicznym dzierżawcą karczmy w Grabówku został Antoni Ciskowski.

W XIX wieku wieś stanowiła własność rodziny Düsterwaldtów.

Na początku XX wieku Grabówek przeszedł na własność Arona Janzena, który znacznie powiększył majątek, do 160 ha ziemi (100 ha ziemi ornej i ogrodów oraz 50 ha łąk, gdzie m.in. wydobywano torf), prawdopodobnie kosztem gruntów sąsiedniej Gdyni.

Grabówek w okresie międzywojennym

Po I wojnie światowej Grabówek przeszedł na własność Skarbu Państwa, zajmując obszar 166 ha. W późniejszych latach był zarządzany wspólnie z folwarkiem w Redłowie.

10 lutego 1926 roku stał się jedną z dzielnic miasta Gdyni.

W późniejszym czasie, zgodnie z ustawą o rozbudowie miast, jako własność państwowa został przeznaczony na działalność budowlaną instytucji państwowych oraz zrzeszeń komunalnych i spółdzielczych.

Osiedla mieszkaniowe i rozwój zabudowy

Jako pierwsze budowę domów mieszkalnych rozpoczęło Spółdzielcze Stowarzyszenie Osad Własnych Oficerów Marynarki Wojennej.

Powstały bloki oficerskie przy ul. Morskiej i Surmana oraz domki jednorodzinne przy ul. Komandorskiej i Kapitańskiej.

W późniejszym czasie zbudowano tzw. kolonię robotniczą przy ul. Morskiej 108–112, a w 1934 roku otwarto Ośrodek Zdrowia.

Bloki mieszkalne stanęły także przy ul. Okrzei za sprawą Gdyńskiej Spółdzielni Mieszkaniowej.

W krótkim czasie wyrosły Osada Kolejowa, Kolonia Urzędników Skarbowych oraz wielomieszkaniowe domy Towarzystwa Budowy Osiedli.

Powstały również tartaki Polskiego Przemysłu Drzewnego i Gdyńskiej Spółki Drzewnej.

Bloki oficerskie przy ul. Morskiej i Surmana. Fot. Andrzej Busler

Szkoły, zakłady przemysłowe i życie mieszkańców

Oprócz bloków mieszkalnych architektoniczną wizytówką międzywojennego Grabówka są okazałe kompleksy szkół: gmachy Szkoły Morskiej (obecnie Uniwersytet Morski), obiekty szkół zawodowych dla gospodarki morskiej (Centrum Kształcenia Zawodowego i Ustawicznego nr 1) oraz Żeńska Szkoła Przysposobienia Zawodowego (obecny Zespół Szkół Hotelarsko-Gastronomicznych).

W 1936 roku do Szkoły Podstawowej nr 5 przy ul. Orlicz-Dreszera dołączyła nowa Szkoła Podstawowa nr 14 w okolicy ul. Sambora.

W 1931 roku na Grabówku utworzono parafię pw. Świętej Rodziny, która istnieje do dziś. Pierwszym jej proboszczem był ks. Wojciech Surman.

Od 1927 roku rozpoczęła działalność Spółdzielnia Mleczarska, która później otrzymała nazwę „Kosakowo”. Funkcjonowała na obszarze, gdzie później powstał hipermarket Kaufland.

Na Grabówku znajdowała się również słynna wytwórnia polskich bekonów eksportowych – fabryka wyrobów mięsnych Teodora Różkowskiego.

W 1933 roku otwarto aptekę „Mgra Grodzkiego” oraz kino „Zorza”, które po wojnie funkcjonowało pod nazwą „Fala” i dziś już nie istnieje.

Dzielnica wzbogaciła się o restaurację „Bagatela” i bar towarzyski „Kokos”.

Do 1935 roku powstały obiekty Obozu Emigracyjnego.

W 1937 roku Towarzystwo Budowy Osiedli rozpoczęło budowę pięciu bloków przy ul. Morskiej 91–99 wraz z ciągiem sklepów. Rok później zbudowano hale targowe.

Jedna z wizytówek architektonicznych przedwojennego Grabówka – gmach Szkoły Morskiej (obecnego Uniwersytetu Morskiego). Fot. Andrzej Busler

Przedwojenny budynek obecnego Centrum Kształcenia Zawodowego i Ustawicznego nr 1. Fot. Andrzej Busler

Zabudowania kolonii robotniczej powstałej w międzywojniu. Fot. Andrzej Busler

Gdyński Pekin – druga strona rozwoju miasta

Poza wymienionymi inwestycjami istniała także mniej chlubna strona tej gdyńskiej dzielnicy. Nie wszyscy przybywający do młodego miasta znajdowali pracę i mieszkania.

Na obrzeżach Grabówka powstawały nielegalne budy, w których nie było kanalizacji ani sanitariatów. Miejsce to popularnie zwano Pekinem (okolice ulic Orlicz-Dreszera, Kordeckiego i Kalksztajnów).

Podczas II wojny światowej niemieckie władze okupacyjne przemianowały nazwę dzielnicy na Grabau.

Grabówek po II wojnie światowej

Po II wojnie światowej Grabówek rozwijał się jako dzielnica mieszkaniowa i ważny obszar komunikacyjny Gdyni. Szczególne miejsce w jego historii zajęły jednak tragiczne wydarzenia Grudnia 1970 roku.

Grabówek zaistniał w zbiorowej pamięci jako jedno z miejsc krwawej masakry Grudnia 1970 roku. Tragiczne wydarzenia rozegrały się w okolicy przystanku SKM Gdynia Stocznia.

Znalazło to odzwierciedlenie w słowach znanej „Ballady o Janku Wiśniewskim”, w której pojawiają się chłopcy z Grabówka i Chyloni oraz wspomnienie użycia broni przez milicję.

Współczesny Grabówek

W czasie powstawania artykułu Grabówek zajmował obszar przeszło 4 km² i liczył ponad 8 tysięcy mieszkańców. Znaczna część dzielnicy położona jest w obrębie Trójmiejskiego Parku Krajobrazowego.

W ostatnich latach powstało tutaj wiele nowych bloków mieszkalnych, a wzdłuż ulicy Morskiej ulokowały się siedziby licznych firm.

W czasach powojennych wspomniana ul. Morska wzbogaciła się o drugą jezdnię. Jest to jedna z najważniejszych arterii komunikacyjnych Gdyni.

Na terenie dzielnicy znajdują się placówki oświatowe: Szkoła Podstawowa nr 17 im. wiceadmirała Józefa Unruga oraz Szkoła Podstawowa nr 52 im. bł. ks. kmdr. ppor. Władysława Miegonia.

Ostatnie dekady przyniosły także likwidację Zespołu Szkół Przemysłu Spożywczego, który znajdował się przy ul. Grabowo 2 – w sercu dawnej wsi. W tym budynku swoje miejsce znalazł Młodzieżowy Dom Kultury, przeniesiony z centrum Gdyni.

Przyglądając się mapie Grabówka, warto zauważyć jedną charakterystyczną cechę: przystanek SKM Gdynia Stocznia znajduje się na obszarze Grabówka, natomiast kolejny przystanek SKM Gdynia Grabówek zlokalizowany jest na terenie sąsiedniej dzielnicy Leszczynki.

W ostatnich latach pojawił się pomysł, aby w sąsiedztwie Zespołu Szkół Hotelarsko-Gastronomicznych ulokować lodowisko miejskie. Ostatecznie jednak odstąpiono od tej inwestycji, a w jej planowanym miejscu rozpoczęto – bardzo potrzebną – budowę hali sportowej, która miała wzbogacić infrastrukturę wspomnianej szkoły.

Andrzej Busler

Tekst ukazał się w miesięczniku społeczno-kulturalnym „Pomerania”, nr 11/2023.

Poznaj historię Gdyni i jej dzielnic

Dzieje Grabówka są nierozerwalnie związane z rozwojem Gdyni – od dawnych kaszubskich osad, przez budowę nowoczesnego miasta i portu, aż po wydarzenia Grudnia 1970 roku. Jeśli interesują Cię te zagadnienia, poznaj książki o historii Gdyni dostępne w księgarni CZEC.