Wielkokacka historia

Renowacja kapliczki św. Józefa w Wielkim Kacku

Wielki Kack – dawniej samodzielna wieś, a od 1953 roku jedna z gdyńskich dzielnic – od wieków pozostaje ważnym ośrodkiem kaszubskiej kultury i tożsamości. Na jego obszarze znajdziemy wiele dawnych obiektów wpisanych do rejestru zabytków.

Możemy się o tym przekonać, poruszając się jedną z głównych arterii miasta – ul. Wielkopolską – i skręcając w ul. Źródło Marii. Już po kilkudziesięciu metrach odsłania się przed nami zupełnie inny świat, bogaty w ceglaną zabudowę. To bardzo charakterystyczny obszar, widniejący w rejestrze zabytków jako układ ruralistyczny dawnej wsi Wielki Kack, nad którym góruje przeszło stuletni kościół pw. św. Wawrzyńca.

Kapliczka św. Józefa – świadectwo kaszubskiej historii

Na obszarze Wielkiego Kacka znajdziemy wiele innych ciekawych zabytkowych obiektów mówiących o historii tego miejsca. Należą do nich sakralne kapliczki i krzyże, zwane na Kaszubach Bożymi Mękami.

W ostatnich kilkudziesięciu latach, ze względu na rozbudowę dzielnicy, mocno zmieniał się jej układ przestrzenny. Dawne kapliczki pozostały jednak w dużej części przy rozbudowywanej i kilkukrotnie modernizowanej ulicy Wielkopolskiej.

Jednym z takich obiektów jest kapliczka św. Józefa, która przed laty, na skutek rozbudowy wspomnianej ul. Wielkopolskiej i dobudowy jej drugiej jezdni, znalazła się w pasie rozdzielającym obie jezdnie. Z jednej strony uniemożliwiało to dojście do niej, a z drugiej sprawiało, że szczególnie zimą kapliczka była narażona na niekorzystne warunki, które przyspieszały jej degradację.

Święty Józef – patron rodzin i ludzi pracy

Dlaczego dawni mieszkańcy Wielkiego Kacka ustawili kapliczkę św. Józefa i co kierowało ich wyborem? Tego niestety nie wiemy. Możemy jednak przypuszczać, jakie były przyczyny tej decyzji, przyglądając się postaci świętego.

Święty Józef – małżonek Maryi z Nazaretu, tradycyjnie nazywany jej Oblubieńcem, opiekun Świętej Rodziny – jest świętym Kościoła powszechnego, uznawanym za patrona chrześcijańskich małżeństw, rodzin, ludzi pracy oraz dobrej śmierci. Bywa również porównywany do biblijnego Abrahama.

Kościół katolicki ukazuje św. Józefa jako wzór takich cnót, jak posłuszeństwo Bogu, wiara, pracowitość, męstwo, sprawiedliwość, czystość, piękna miłość, skromność, ubóstwo i milczenie. Jest wzorem męstwa oraz ojcostwa.

Historia kapliczki św. Józefa w Wielkim Kacku

Kapliczka powstała najprawdopodobniej pod koniec XIX wieku. Odnajdujemy ją na mapach z 1907 roku. Wówczas znajdowała się na początku wielkokackiej wsi, przy głównym szlaku drogowym Sopot–Wiczlino.

Odchodziła od niej brukowana droga do Małego Kacka i Kolibek, a z drugiej strony dwie polne drogi. Pierwsza z nich wiodła na pola uprawne i łączyła się z ul. Starochwaszczyńską przed kościołem (obecnie ul. Źródło Marii). Druga prowadziła w kierunku Wysokiej i Osowy – ul. Wesołą, dalej przez Lisią Górę.

W okresie międzywojennym opiekę nad kapliczką sprawowała rodzina Mierzejewskich.

W 1935 roku w pobliżu kapliczki budowano szosę. Ślad po tych i kolejnych pracach był zauważalny – nawierzchnia drogi stopniowo się podnosiła, a kapliczka pozostawała coraz niżej względem jej poziomu.

Wojenne zniszczenia i powojenna odbudowa

W 1945 roku Wielki Kack znalazł się w centrum silnych walk pomiędzy wojskami niemieckimi a Armią Czerwoną. Dawne historyczne centrum wsi, u zbiegu obecnych ulic Wielkopolskiej i Źródło Marii, zostało w większości zniszczone.

Ocalała jedynie jego część od strony wielkokackiej świątyni pw. św. Wawrzyńca, która dziś jest wpisana do rejestru zabytków.

Los nie oszczędził niestety kapliczki św. Józefa. Jej znaczna część legła w gruzach, a sama figura świętego została doszczętnie zniszczona.

Wielkokacka społeczność stosunkowo szybko odbudowała kapliczkę, wykorzystując zachowane fragmenty sakralnej budowli, co możemy zauważyć na zdjęciach z 1946 roku.

Obiekt nieznacznie zmienił swój wygląd – dolna, dawniej oszklona kondygnacja została zamurowana, a w górnej ustawiono mniejszą figurę świętego.

W latach osiemdziesiątych XX wieku, na skutek budowy drugiej jezdni ul. Wielkopolskiej, kapliczka znalazła się na wysepce pomiędzy jezdniami, a jej dolna kondygnacja została częściowo zagłębiona w ziemi.

W Roku Jubileuszowym, z inicjatywy byłego proboszcza wielkokackiej parafii, ks. Ryszarda Kwiatka, kapliczka została odnowiona, a koszty tych prac pokryła parafianka Anna Niewiedziała. Prace wykonali wówczas Edmund Gojtowski i Ryszard Jabłoński.

Przeniesienie i renowacja kapliczki w 2023 roku

W 2023 roku, w ramach przebudowy ul. Wielkopolskiej, konieczna była zmiana usytuowania kapliczki. Prace przeprowadzono w ramach projektu „Utworzenie węzła integracyjnego transportu publicznego przy przystanku Pomorskiej Kolei Metropolitalnej – Gdynia Karwiny – faza 1”.

Nadzór konserwatorski oraz prace konserwatorskie prowadziła dyplomowana konserwator zabytków Izabela Huk-Malinowska, a wykonawcą prac zabezpieczających i przeniesienia była Firma Budowlano-Drogowa MTM S.A.

Roboty prowadzono w kwietniu i maju 2023 roku. Nie należały one do najłatwiejszych. Przy próbie przeniesienia okazało się, że kapliczka znajduje się w bardzo złym stanie technicznym. Jednak dzięki doświadczeniu konserwator Izabeli Huk-Malinowskiej udało się szczęśliwie zakończyć przedsięwzięcie.

Nowa lokalizacja kapliczki to zbieg ulic Wielkopolskiej i Starodworcowej, zaledwie kilkadziesiąt metrów od dawnego miejsca. Dzięki temu zabytek stał się bardziej dostępny i mniej narażony na niekorzystne warunki związane z bliskością ruchliwej drogi.

Należy dodać, że duże zasługi w działaniach związanych z ostatnią renowacją kapliczki miała Rada Dzielnicy Wielki Kack, która w czasie powstawania artykułu planowała dalsze prace związane z zagospodarowaniem terenu wokół wielkokackiego zabytku.

Uroczyste odsłonięcie kapliczki św. Józefa

26 listopada 2023 roku odbyła się uroczystość odsłonięcia kapliczki po renowacji w nowym miejscu.

Uczestniczyli w niej mieszkańcy Wielkiego Kacka, a władze miasta reprezentowali wiceprezydent Gdyni Michał Guć oraz radni Rady Miasta Gdyni: Anna Szpajer i Zenon Roda.

Gospodarzami i organizatorami uroczystości byli: wspomniana wcześniej Rada Dzielnicy Wielki Kack, Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie Oddział w Gdyni – Koło Wielki Kack oraz Kaszubskie Forum Kultury.

Poświęcenia wielkokackiej kapliczki dokonał kolejny proboszcz tutejszej parafii pw. św. Wawrzyńca – ks. Jarosław Piotrowski.

W drugiej części uroczystości, w wielkokackiej „Przystani”, zaprezentowano instalację rzeźbiarską autorstwa prof. Tomasza Sobisza. Miałem okazję wygłosić słowo o postaci i twórczości wspomnianego artysty, związanego z Akademią Sztuk Pięknych w Gdańsku.

Na uroczystość przybyło liczne grono mieszkańców Wielkiego Kacka. Fot. Magdalena Śliżewska/UM Gdynia

Historię wielkokackiej kapliczki przybliżył podczas uroczystości prezes Kaszubskiego Forum Kultury – Andrzej Busler. Fot. Magdalena Śliżewska/UM Gdynia

Kolejnym punktem uroczystości była prezentacja instalacji rzeźbiarskiej autorstwa prof. Tomasza Sobisza. Fot. Anna Szpajer

Kapliczka jako symbol kaszubskiej tożsamości

Wspominając dzieje wielkokackiej kapliczki św. Józefa, dostrzegamy, że z jednej strony jest ona miejscem kultu chrześcijańskiego, a z drugiej – symbolem i świadectwem historii dawnych pokoleń mieszkańców Wielkiego Kacka, niezwykle mocno związanych z kaszubszczyzną.

Andrzej Busler

Kapliczka św. Józefa po renowacji. Fot. Magdalena Śliżewska/UM Gdynia

Tekst ukazał się w miesięczniku społeczno-kulturalnym „Pomerania”, nr 12/2023.

Poznaj historię Wielkiego Kacka

Kapliczka św. Józefa jest jednym z wielu świadectw bogatej historii Wielkiego Kacka i jego kaszubskich mieszkańców. Więcej o przeszłości tej gdyńskiej dzielnicy przeczytasz w artykułach Andrzeja Buslera: „Gdyńskie dzielnice – Wielki Kack (część 1)” oraz „Gdyńskie dzielnice – Wielki Kack (część 2)”.

Jeśli interesują Cię dzieje miasta, jego mieszkańców i lokalnego dziedzictwa, poznaj również książki o historii Gdyni dostępne w księgarni CZEC.