Nowa inwestycja i dawna historia

Nad gdyńskim brzegiem – Krzyż Rybacki

Od kilku lat w Śródmieściu Gdyni, na styku morza i lądu, firma Vastint Poland Sp. z o.o. realizuje dużą inwestycję Waterfront, podzieloną na kilka etapów. Jej pierwszą część możemy już od kilku lat oglądać – to zespół dwóch budynków: biurowiec oraz hotel Courtyard by Marriott, położone w bliskim sąsiedztwie Basenu Prezydenta.

W czasie powstawania artykułu, w 2024 roku, trwały dalsze prace związane z tym projektem, dotyczące zagospodarowania prawie pięciohektarowego terenu w obrębie ulic Waszyngtona, Hryniewickiego i al. Jana Pawła II. W ramach planowanej zabudowy przewidziano budynki mieszkalne, biurowce, liczne lokale usługowe, hotele, powierzchnie konferencyjne i spa oraz obiekty użyteczności publicznej, w tym kino. W tworzeniu przestrzeni publicznej wykorzystano klasyczne elementy budujące tzw. „miękkie granice”, takie jak arkady czy pergole, dzięki czemu nie odcina się ona od otoczenia. Nie bez znaczenia jest fakt, że na terenie realizowanej inwestycji znajduje się jeden z gdyńskich zabytków – Krzyż Rybacki im. Tadeusza Wendy.

Krzyż Rybacki – świadek początków gdyńskiego portu

Krzyż to symbol wiary chrześcijańskiej, miejsce modlitwy, często pamiątka misji, pielgrzymek, epidemii, ale także doniosłych wydarzeń historycznych. Dawniej krzyże stawiano we wsiach, które z czasem stały się dzielnicami Gdyni. Wznosili je z reguły prości ludzie, lokalni budowniczowie i cieśle, z inicjatywy księży czy miejscowych działaczy społecznych. Historia gdyńskiego krzyża, którą przybliżam, jest szczególna. Przypomina o ważnych decyzjach polskiego rządu nad Bałtykiem po 1920 roku, po powrocie Pomorza do Polski – budowie nowoczesnego portu i miasta nad gdyńskim brzegiem. Zabytek zwany jest Krzyżem Rybackim lub Krzyżem im. inż. Tadeusza Wendy – projektanta gdyńskiego portu, którego kolejne biuro znajdowało się nieopodal, przy ul. Waszyngtona.

Historia Krzyża Rybackiego im. Tadeusza Wendy

Historia Krzyża Rybackiego sięga początków budowy Tymczasowego Portu Wojennego i Schroniska dla Rybaków, które uroczyście otwarto 29 kwietnia 1923 roku. Dwa lata wcześniej, w 1921 roku, zapoczątkowano tę inwestycję i wówczas ustawiono pamiątkowy krzyż z inicjatywy wspomnianego inż. Tadeusza Wendy. Jego fundatorami byli m.in. wójt Jan Radtke, Antoni Abraham, Andrzej Plichta i Józef Voigt. W 1932 roku, na skutek rozbudowy portu, krzyż został przeniesiony w okolice miejsca, w którym stoi obecnie. Na początku II wojny światowej zniszczyli go niemieccy okupanci.

Powojenna odbudowa i renowacje zabytku

Po 1945 roku inicjatorami ustawienia nowego krzyża byli miejscowi rybacy kaszubscy z Kolonii Rybackiej, wspierani przez pracowników Biura Odbudowy Portu. Replika przedwojennego krzyża stanęła tutaj w 1946 roku, jednak przez następne dekady uległa znacznej degradacji. Dopiero pod koniec XX wieku, z inicjatywy Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego Oddziału w Gdyni, krzyż został odrestaurowany i ponownie ustawiony przy ul. Waszyngtona. 7 marca 2006 roku Krzyż Rybacki wpisano do rejestru zabytków ruchomych województwa pomorskiego pod numerem 299 jako Pomnik – Krzyż Rybacki im. Tadeusza Wendy. Kolejnej renowacji Krzyża Rybackiego dokonano w 2017 roku z inicjatywy wspomnianego gdyńskiego oddziału Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego oraz Kaszubskiego Forum Kultury. Prace realizował wówczas Zarząd Dróg i Zieleni w Gdyni.

Gdyński Waterfront – nowa przestrzeń wokół Krzyża Rybackiego

W ostatnich latach obszar, na którym usytuowany jest gdyński zabytek, stał się miejscem realizacji dużej inwestycji. Zanim do niej przystąpiono, Biuro Konserwatora Zabytków w Gdyni konsultowało tę sprawę ze Zrzeszeniem Kaszubsko-Pomorskim w Gdyni. Uzgodniono, że krzyż pozostanie w swym miejscu, zyskując nowe, estetyczne otoczenie. Firma Vastint, realizująca wspomnianą inwestycję, przeprowadziła istotne zmiany w zagospodarowaniu terenu wokół krzyża wraz z konserwacją zabytku w ramach projektu Gdyńskiego Waterfrontu. Zabytek pozostaje w tym samym miejscu i znajduje się na osi wejścia do dawnego gmachu Biura Budowy Portu, na czele którego stał niegdyś inż. Tadeusz Wenda – nazywany, obok wicepremiera Eugeniusza Kwiatkowskiego, jednym z ojców Gdyni.

Z szacunkiem do historii Gdyni

W projekcie zagospodarowania otoczenia krzyża przewidziano punktowe oświetlenie oraz tablice informacyjne odnoszące się do historii gdyńskiego zabytku – w trzech językach: polskim, kaszubskim i angielskim. Treść tablic firma Vastint uzgodniła we współpracy ze Zrzeszeniem Kaszubsko-Pomorskim w Gdyni oraz Kaszubskim Forum Kultury. To przykład bardzo dobrej współpracy firmy komercyjnej z organizacjami pozarządowymi – z szacunkiem dla przeszłości. W czasie powstawania artykułu trwały ostatnie prace związane z realizacją ówczesnego etapu gdyńskiego Waterfrontu, obejmującego lokalizację Krzyża Rybackiego. Po ich zakończeniu planowano rozpoczęcie trzeciego etapu inwestycji, bliżej osi al. Jana Pawła II.

Andrzej Busler

Krzyż Rybacki w okresie międzywojnia. Archiwum Morska Legenda Gdyni

Andrzej Busler – prezes Kaszubskiego Forum Kultury – z gdynianinem inż. Januszem Tybuszewskim z firmy Vastint w listopadzie 2023 roku. Wówczas belki krzyża były zdemontowane i poddawane konserwacji. Na zdjęciu widoczny jest jedynie cokół krzyża. Fot. Andrzej Busler

Budynek, w którym swoje biuro miał jeden z ojców Gdyni – inż. Tadeusz Wenda. Niegdyś spoglądał ze swych okien na gdyński brzeg i pamiątkowy krzyż przypominający o początkach gdyńskiego portu. Fot. Andrzej Busler

Widoczna dawna linia gdyńskiego brzegu. Wedle projektu zostanie ona wyeksponowana, akcentując dawne dzieje tego miejsca. Fot. Andrzej Busler

W grudniu 2023 roku krzyż powrócił po renowacji na swoje dawne miejsce. Fot. Janusz Tybuszewski

Tekst ukazał się pierwotnie w miesięczniku społeczno-kulturalnym „Pomerania”, nr 3/2024.

Poznaj początki Gdyni i historię jej portu

Krzyż Rybacki przypomina o czasach, gdy nad gdyńskim brzegiem rozpoczynano budowę nowoczesnego portu. Więcej o tych wydarzeniach przeczytasz w artykule Andrzeja Buslera „Cud nad Bożą Zatoką” – o początkach gdyńskiego portu.

Jeśli interesują Cię dzieje miasta, jego mieszkańców i nadmorskiego dziedzictwa, poznaj również książki o historii Gdyni dostępne w księgarni CZEC.