Gdyńskie dzielnice

Obłuże – od dużej i zamożnej wsi do miejskiej sypialni

Kontynuując cykl związany z historią Gdyni, prezentujemy kolejną dzielnicę położoną w północnej części miasta – Obłuże. Sąsiaduje ono z Babimi Dołami, Oksywiem i Pogórzem, opisywanym w poprzednim numerze „Pomeranii”. Od południa graniczy z terenami przemysłowymi i portowymi, a od północy z gminą Kosakowo.

Południowa część Obłuża zabudowana jest blokami mieszkalnymi, w większości z czasów PRL-u, natomiast część wysuniętą na północ zajmują rozległe ogródki działkowe, które stanowią prawie połowę powierzchni dzielnicy.

Obłuże – początki osadnictwa i pochodzenie nazwy

Pierwsze ślady osadnictwa odnalezione na Obłużu pochodzą z wczesnej epoki żelaza (700–400 lat p.n.e.). Nieco młodsze jest cmentarzysko odkryte w Obłużu – Kolonii Rybackiej, datowane na około 400 rok p.n.e.

Obłuże jest według językoznawców typowo polską nazwą topograficzną, oznaczającą miejsce otoczone ługowatym (czerwonawym) bagnem. Znajduje to potwierdzenie w terenie, gdyż dzielnica leży na północ od bagiennych, podmokłych brzegów Potoku Chylońskiego.

Inna hipoteza mówi o tym, że nazwa pochodzi od ługu – roztworu solnego i występujących tu dawniej cennych źródeł solnych.

Średniowieczne Obłuże i norbertanki z Żukowa

Pierwsza wzmianka o Obłużu i sąsiednim Pogórzu pochodzi z 1245 roku, kiedy to biskup włocławski Michał nadał klasztorowi żukowskiemu prawo do pobierania dziesięcin ze wszystkich wsi będących własnością norbertanek, w tym z Obłuża (Oblusino).

W 1249 roku książę Świętopełk Wielki zatwierdził nadanie dóbr wymienionemu zakonowi. Wśród nich znalazła się Kępa Oksywska wraz ze wsią Obłuże i osadą Pogórze.

Cztery lata później obie miejscowości zostały odnotowane w dokumencie biskupa włocławskiego Wolimira, określającym granice parafii oksywskiej.

Ważnym dokumentem odnoszącym się do Obłuża jest przywilej Mściwoja II z 1282 roku, w którym książę potwierdził prawa norbertanek do tych ziem, a także uwolnił mieszkańców wszystkich wsi klasztornych od wszelkich służebności i czynszów prawa książęcego, tj. transportu, stróży, budowy zamków oraz powinności dotyczących wypraw wojennych.

Według tego zapisu norbertanki miały prawo pobierać od mieszkańców podatek od posiadanej ziemi. Ich obowiązkiem była natomiast budowa zamku gdańskiego oraz obrona kraju w razie napaści wroga.

W 1340 roku Obłuże otrzymało od prepozyta żukowskiego przywilej lokacyjny. Niestety całość tego dokumentu nie zachowała się.

Obłuże w XVI–XVIII wieku – wieś, folwark i kaszubskie rody

W XVI wieku Obłuże zajmowało 40 łanów ziemi (około 680 ha), a we wsi znajdowała się karczma. Na 26 łanach gospodarowało przypuszczalnie 11 gburów i sołtys, pozostałe 14 łanów było pustych.

Zostały one zagospodarowane w późniejszym czasie przez klasztor, który założył tam folwark. Z księgi poborowej z 1662 roku dowiadujemy się, że w jego siedzibie (dworze) zamieszkiwało osiem osób powyżej 10. roku życia. W owym czasie we wsi było ponadto siedmiu gburów, dwóch ratajów, dwóch ogrodników, pasterz, owczarz, sołtys i karczmarz.

W XVII wieku Obłuże było w posiadaniu rodziny Częstków. Bartłomiej, pierwszy sołtys z tej rodziny, otrzymał od klasztoru sołectwo za wierną służbę. Kolejnym sołtysem był jego syn Maciej, a po jego śmierci dobra przejęła córka Katarzyna, która wyszła za mąż za Michała Fichta.

W 1780 roku majątek odziedziczył ich syn Paweł I Ficht, a w 1816 roku – wnuk Jan.

Pierwsze wzmianki o karczmarzu z Obłuża pochodzą z przywileju wystawionego przez klasztor żukowski w 1700 roku. Na jego mocy norbertanki nadały Tomaszowi i Katarzynie Borzkom vel Borskim i ich potomnym karczmę we wsi Obłuże. Kolejnym jej właścicielem był Wojciech Borski.

Obłuże w czasach zaboru pruskiego

W 1772 roku w katastrze Obłuże zostało przedstawione jako duża i zamożna wieś zamieszkana przez 151 osób.

Po I rozbiorze Polski w 1772 roku i przejęciu dóbr klasztoru norbertańskiego w Żukowie miejscowość stała się własnością królów pruskich z dynastii Hohenzollernów.

Folwark do 1811 roku dzierżawiła rodzina Kopperschmidtów, a w późniejszym czasie rodzina Thymianów.

W 1861 roku folwark na Obłużu podzielono między synów Bernarda Thymiana: Stare Obłuże przypadło Augustowi, Nowe natomiast – Theodorowi. Podział ten był aktem samowoli i nie został uznany przez władze pruskie.

W 1871 roku Obłuże zamieszkiwało 228 osób, Stare Obłuże – 138, a folwark Nowe Obłuże – 84.

Na przełomie XIX i XX wieku Obłuże należało do powiatu puckiego i urzędu stanu cywilnego na Oksywiu, gdzie znajdowała się siedziba parafii katolickiej. Nieliczni ewangelicy uczęszczali do kościoła w Rumi.

Statystyka Stefana Ramułta z końca XIX wieku wskazuje, że we wsi mieszkało 225 Kaszubów katolików oraz sześciu Niemców ewangelików, natomiast w części folwarcznej – 31 Niemców i 220 Kaszubów.

Gburski dom rodziny Kurrów-Kurowskich w Obłużu. Fot. Andrzej Busler

Obłuże w okresie międzywojennym

W okresie II Rzeczypospolitej Obłuże przez długie lata zachowywało swój wiejski charakter. Wyjątkiem były okolice podnóża Kępy Oksywskiej w rejonie obecnych ulic Unruga, Bednarskiej i Cechowej, gdzie powstało dzikie osiedle Obłuże Kolonia, zwane Starą Warszawą.

W części rolniczej Obłuża największe gospodarstwa należały do Augusta Thymiana (378 ha), Hermanna Thymiana (277 ha), Joanny Ficht (92 ha), Franciszka Kurra (65 ha), Jana Myślisza (56 ha) i Jana Czappa (51 ha).

Trwale w historii Obłuża zapisał się wspomniany Franciszek Kurr-Kurowski (1872–1939), wywodzący się ze starego kaszubskiego rodu.

Według przekazów rodzinnych był on współpracownikiem Antoniego Abrahama, Aleksandra Majkowskiego i ks. Józefa Wryczy. Należał do Związku Powstańców i Wojaków oraz Polskiego Związku Zachodniego. W 1939 roku został zamordowany przez Niemców w Lesie Piaśnickim.

W latach trzydziestych XIX wieku na Obłużu powstała szkoła elementarna. Pierwszym jej nauczycielem był Albrecht Łyskowski, a jego następcą Joseph Lukowitz (Łukowicz?).

W 1925 roku w miejscu starej szkoły ludowej stanął nowy gmach Szkoły Podstawowej nr 6 przy ul. Cechowej 22.

W 1929 roku na Obłużu powstała Ochotnicza Straż Pożarna, której remiza służyła w latach 1934–1938 jako kaplica.

W 1931 roku na granicy Oksywia i Obłuża swą działalność rozpoczęło przedsiębiorstwo eksportu drewna Paged (Polska Agencja Drzewna sp. z o.o.), założone przez Dyrekcję Lasów Państwowych.

Paged w krótkim czasie stał się jedną z najważniejszych firm portowych, zatrudniających w sezonie około 30 proc. ogółu robotników portowych.

W 1936 roku Paged przystąpił do budowy osiedla 12 domów z 400 mieszkaniami dla swoich pracowników.

Kościół św. Andrzeja Boboli na Obłużu

W 1937 roku rozpoczęto budowę kościoła pw. św. Andrzeja Boboli. Ziemię pod nową parafię podarowali Maria i Ksawery Grubbowie.

Już w 1938 roku w jeszcze nieukończonej świątyni odbywały się msze św. Wybuch II wojny światowej przerwał rozpoczęte prace budowlane, a świątynia została uszkodzona na skutek uderzenia bomby i pocisków artyleryjskich.

Proboszcza parafii, ks. Brunona Olkiewicza, zamordowali Niemcy w Lesie Piaśnickim.

Po wojnie budowę kościoła kontynuował ks. Wojciech Zieliński, a ukończył w latach dziewięćdziesiątych ubiegłego wieku ks. Andrzej Czerwiński.

II wojna światowa – obrona Obłuża i niemieckie zbrodnie

W 1939 roku Obłuże było miejscem zaciekłej obrony przed wojskami niemieckimi. Zginął wówczas najmłodszy w gdyńskiej kampanii obrońca – harcerz Alfred Dyduch, mający wówczas 13 lat.

Trzy miesiące później, 11 listopada, Obłuże stało się miejscem pierwszej publicznej egzekucji. Niemcy rozstrzelali dziesięciu chłopców, z których pięciu miało zaledwie 16 lat. Uczynili to w odwecie za wybicie szyby w posterunku niemieckiej policji.

Obelisk upamiętniający najmłodszego obrońcę Kępy Oksywskiej w 1939 roku – harcerza Alfreda Dyducha. Fot. Andrzej Busler

Obelisk upamiętniający najmłodszego obrońcę Kępy Oksywskiej w 1939 roku – harcerza Alfreda Dyducha. Fot. Andrzej Busler

Obłuże po 1945 roku – rozwój osiedli i szkolnictwa

Po wojnie Obłuże stopniowo zaczęło stawać się wielką sypialnią Gdyni, w której zamieszkało wielu stoczniowców. Powstały dziesiątki budynków Robotniczej Spółdzielni Mieszkaniowej im. Komuny Paryskiej.

W 1975 roku do „starej” Szkoły Podstawowej nr 6 im. Antoniego Abrahama dołączyła Szkoła Podstawowa nr 39, a w późniejszym czasie kolejne placówki: Szkoła Podstawowa nr 41 (1982), Szkoła Podstawowa nr 44 (1988), Zespół Szkół Katolickich (1992) oraz Ośrodek Szkolno-Wychowawczy nr 1 (1980).

Ostatnie dekady przyniosły reorganizacje szkół, w wyniku których powstał Zespół Szkół nr 4 (Gimnazjum nr 14 im. Jana Radtkego i XIII Liceum Ogólnokształcące im. Krzysztofa Kamila Baczyńskiego), a w późniejszym czasie Centrum Kształcenia Zawodowego i Ustawicznego nr 2.

W 1989 roku na terenie dzielnicy została erygowana druga parafia – pw. Ducha Świętego i św. Katarzyny Aleksandryjskiej. Kościół zbudowano w 1994 roku.

Kościół pw. św. Andrzeja Boboli. Fot. Andrzej Busler

Współczesne Obłuże i Trasa Kwiatkowskiego

Obszar Obłuża był na przestrzeni lat przyłączany do Gdyni w kilku etapach. W 1933 roku włączono Obłuże Wieś (obszar 393 ha), a wiele lat później, w 1971 roku, teren obecnego Obłuża Leśnego.

Kluczową arterią łączącą Obłuże z centrum miasta jest Trasa Kwiatkowskiego. Jej budowę rozpoczęto jeszcze w latach siedemdziesiątych ubiegłego wieku. Przez lata inwestycja była realizowana w kilku etapach. Prace zostały ukończone w 1998 roku.

W 2008 roku powstał niezwykle ważny odcinek łączący Trasę Kwiatkowskiego z Obwodnicą Trójmiasta, co pozwoliło na uwolnienie centrum i wielu dzielnic Gdyni od ciężkiego transportu związanego z obsługą portu.

Według danych przywołanych w artykule z 2024 roku Obłuże zajmowało obszar 3,66 km² i zamieszkiwało je blisko 18 tys. osób. W tym czasie trwała modernizacja kluczowego dla dzielnicy skrzyżowania ul. Unruga i ulic doprowadzających, mająca usprawnić ruch samochodowy na tym obszarze.

Andrzej Busler 

Poznaj historię innych dzielnic Gdyni

Obłuże to jedna z wielu gdyńskich dzielnic o bogatej historii i kaszubskich korzeniach. W cyklu „Gdyńskie dzielnice” przybliżamy także dzieje innych części miasta, dawnych osad, miejscowych rodów oraz przemian, które towarzyszyły rozwojowi Gdyni.

Przeczytaj również inne artykuły z naszego cyklu:

• Gdyńskie dzielnice – artykuł historyczny.

• Poznaj dzieje kolejnej gdyńskiej dzielnicy.

• Kochowo i Babie Doły – historia gdyńskich dzielnic (część 2).

• Wielki Kack – historia kaszubskiej dzielnicy Gdyni (część 2).

Jeśli chcesz bliżej poznać dzieje miasta, jego mieszkańców i poszczególnych dzielnic, odkryj książki o historii Gdyni dostępne w księgarni CZEC.