Haft kaszubski

Bogactwo Kaszub

Haft kaszubski – historia, wzory i szkoły haftu

Jednym z bardziej rozpoznawalnych symboli związanych z Kaszubami jest z pewnością haft kaszubski – mocno rozpowszechniona dziedzina sztuki ludowej tego regionu. W ostatniej dekadzie ponownie uczymy się doceniać wartość rękodzieła, zwłaszcza regionalnego i często unikalnego. Cieszący się wciąż rosnącą popularnością haft ludowy zasługuje na szczególną uwagę w tej kwestii.

Przeszłość to jedno, ale z pewnością haftu kaszubskiego nie powinno się zamykać w dzisiejszych czasach zaledwie w ramach historii i etnografii. Różne odmiany haftu kaszubskiego znajdują obecnie zastosowanie w nowoczesnym wzornictwie, tworząc nową gałąź zwaną popularnie etnodesignem.

Historia haftu kaszubskiego w skrócie

Początki tej dziedziny rękodzieła sięgają prawdopodobnie XIII wieku i są ściśle związane z żeńskimi zgromadzeniami zakonnymi. Norbertanki z Żukowa i benedyktynki z Żarnowca skupiały się głównie na motywach kwiatowych, a do XIX wieku główna kompozycja zdobień opierała się na drzewie życia.

Stopniowo ta gałąź sztuki ludowej przekraczała mury klasztorów i stawała się coraz bardziej rozpowszechniona na Kaszubach. Dawne wzornictwo haftu kaszubskiego znajdziemy na czepcach bogatych Kaszubek oraz w zdobieniach mebli, sprzętów domowych oraz ceramiki.

Szkoły haftu kaszubskiego – wzory, kolory i różnice

Na początku XX wieku na Pomorzu wyodrębniło się kilka odmian haftu kaszubskiego zwanych szkołami, charakteryzujących się odmiennymi technikami, kolorystyką, motywami i podejściem do zdobień.

Haft kaszubski – szkoła wdzydzka

Szkoła wdzydzka uznawana jest za najstarszą spośród szkół wielobarwnego haftu kaszubskiego. Jej narodziny sięgają początków XX wieku i związane są z Teodorą i Izydorem Gulgowskimi – twórcami Muzeum Kaszubskiego Parku Etnograficznego we Wdzydzach Kiszewskich.

Z jednej strony była to wówczas ciekawa promocja i szerzenie kaszubskiej sztuki ludowej, z drugiej strony poprzez zaangażowanie wdzydzkich dziewcząt i kobiet w to dzieło – szczególnie w wolniejszym od pracy okresie zimowym – Gulgowscy z pewnością przyczynili się do polepszenia bytu materialnego miejscowej ludności, znajdując zbyt na tworzone prace hafciarskie.

W czasie I wojny światowej rozwój tej dziedziny został zahamowany, jej rozkwit nastąpił w połowie lat dwudziestych XX wieku. Wówczas we Wdzydzach Kiszewskich oraz sąsiednich miejscowościach: Wąglikowicach, Gołuniu i Rybkach, haft wdzydzki kultywowało około stu hafciarek.

Szkoła wdzydzka charakteryzuje się niezwykłym bogactwem kolorów dochodzącym do siedemnastu barw. Znajdziemy w niej rzadkie, złamane kolory, tj. pomarańczowy, brązowy, morelowy oraz barwy pastelowe. Jest to także odmiana bardzo bogata w różnorodność zdobień i ich charakterystyczny układ, zwłaszcza w środkowej części kompozycji. Często używane motywy to: tulipan, cebula, makówka, bławatek, szyszka i słoneczko z liśćmi.

Szkoła wdzydzka miała ogromny wpływ na rozwój wielu innych, późniejszych odmian wielobarwnego haftu kaszubskiego i stanowi pewien punkt wyjścia w tej dziedzinie.

Wspominając o szkole wdzydzkiej trzeba wymienić jeszcze jedną postać – Maksymiliana Lewandowskiego, znajomego małżeństwa Gulgowskich, który zainspirowany działaniami tych regionalistów opracował własną koncepcję haftu wdzydzkiego, ograniczając pulę kolorów i upraszczając kompozycję.

Tę wiedzę przekazywał jako nauczyciel w Szkole w Kosobudach oraz na kursach haftu prowadzonych w wielu częściach Pomorza. Z pewnością odmiana lansowana przez Lewandowskiego była o wiele prostsza technicznie, dlatego to właśnie ona bardzo mocno przyjęła się w kaszubskim świecie hafciarskim.

Lewandowskiego łączyły bliskie relacje z siostrami Ptach z Żukowa. Jego prace hafciarskie stanowiły główną inspirację dla opracowania szkoły żukowskiej. Z pewnością to jednak Teodora Gulgowska była najważniejszą postacią, jeśli mówimy o początkach historii wielobarwnego haftu kaszubskiego i to właśnie ona przeszła do zbiorowej świadomości jako najważniejsza postać związana z tą częścią rękodzieła kaszubskiego. Jej prace były trudniejsze technicznie i odznaczały się wysoką wartością artystyczną.

Haft kaszubski – szkoła wdzydzka. Grafika: Małgorzata Bądkowska/czec.pl

Haft kaszubski – szkoła żukowska

Szkoła żukowska powstała w 1935 roku, przejmując w dużym stopniu tradycję poklasztornego haftu norbertanek. Jej głównymi propagatorkami były siostry: Jadwiga i Zofia Ptach z Żukowa, które kunszt hafciarski odziedziczyły od swej babci Marianny Okoniewskiej.

Szkoła żukowska oparta jest na siedmiu kolorach: trzech odcieniach niebieskiego, czerwonym, żółtym, zielonym i czarnym. Niektóre elementy są czasem wykonywane kolorem brązowym, należą do nich – koszyk lub wazon. Stosuje się następujące ściegi: sznureczek pojedynczy i podwójny, ścieg płaski (atłasowy), krzyżyki, cegiełkę żukowską i węzełki. Obecnie jest to najbardziej rozpowszechniona i rozpoznawalna szkoła haftu kaszubskiego.

Haft kaszubski – szkoła żukowska. Grafika: Małgorzata Bądkowska/czec.pl

Haft kaszubski – szkoła pucka

Szkoła pucka jest bezpośrednim nawiązaniem do haftu klasztornego benedyktynek z Żarnowca. Powstała w okresie międzywojnia i nawiązuje do działalności hafciarskiej Antoniny Pronobis i Heleny Miotk. Aktywną propagatorką szkoły puckiej była także Bronisława Wrycza-Plińska.

Wzory podkreślają przede wszystkim morski charakter regionu, z którym haft pucki jest związany – znajdziemy tutaj tradycję Pobrzeża Kaszubskiego, określanego popularnie Nordą. Szkoła pucka wprowadziła do haftu kaszubskiego elementy zdobień związane z morzem, tj. mikołajek nadmorski, sieć, fale, bałwanek i koniczynka.

To także haft siedmiobarwny: charakteryzuje się wyraźnym, słonecznym kolorem żółtym, intensywnymi odcieniami niebieskiego, przygaszoną czerwienią, ciemną zielenią i czernią.

Haft kaszubski – szkoła pucka. Grafika: Małgorzata Bądkowska/czec.pl

Haft kaszubski – szkoła wejherowska

Szkoła wejherowska związana jest z działalnością Franciszki Majkowskiej (1882–1967) – siostry lidera ruchu młodokaszubskiego Aleksandra Majkowskiego. Jej początek określa się na koniec lat pięćdziesiątych XX wieku.

W kolorystyce tej odmiany znajdziemy więcej motywów czerwonych (dość jaskrawych) i żółtych (cytrynowych), trzy odcienie niebieskiego (aż do granatu), zielony i czarny. Franciszka Majkowska wprowadziła motywy: dalii, chryzantemy, groszku, bzu, astra, pąka hiacyntu i kąkola. Poza Franciszką Majkowską do znanych propagatorek haftu wejherowskiego należały: Elżbieta Ebel oraz Anna Konkel.

Haft kaszubski – szkoła wejherowska. Grafika: Małgorzata Bądkowska/czec.pl

Szkoła tucholska

Szkoła tucholska, której główny ośrodek powstał w latach sześćdziesiątych XX wieku w Tucholi, rozwinęła się poza Kaszubami, ale z silnymi wpływami sztuki ludowej tego regionu. Jest to jedna z trudniejszych szkół haftu, wymagająca od tworzących dobrego wyczucia i rozłożenia palety barw, która obejmuje co najmniej jedenaście kolorów od złota do bursztynu.

Haft tucholski znajdziemy na płótnie białym, ale także bardzo często – na szarym. Charakterystycznymi motywami są: stokrotka, storczyk, róg obfitości, kilka odmian chabru, makówka i niezapominajka.

Haft kaszubski – szkoła tucholska. Grafika: Małgorzata Bądkowska/czec.pl

Szkoła borowiacka

Szkoła borowiacka wywodzi się z ośrodka tucholskiego. Wzory tego haftu mocno opierają się na szkole żukowskiej, ale skrajnie inna jest kolorystyka. Na początku w hafcie borowiackim stosowano jeden odcień koloru żółtego, w miarę upływu lat rozszerzono tę skromną paletę o kolejne trzy odcienie tej barwy.

Współczesny haft borowiacki obejmuje siedem kolorów: jasnożółty, słoneczny żółty, złoty przyćmiony, złoty brąz, złoty oliwkowy, pomarańczowy i brązowy. Cechą różniącą wzory borowiackie od innych szkół jest przecinanie się łodyg i wąsów, tworzących ciekawe kompozycje. W motywach znajdziemy często węzełki (kropki) oraz płatki kwiatów dzielone na pół.

W początkach szkoły borowiackiej główną postacią i propagatorką tej odmiany haftu była Honorata Bloch. Dziś w Tucholi znajdziemy kilka zespołów hafciarskich propagujących haft borowiacki z następującymi liderkami: Antoniną Olszewską, Marianną Weilandt i Barbarą Jankowską.

Haft kaszubski – szkoła słupska

Szkoła słupska jest najmłodszą odmianą haftu kaszubskiego. Jej wzornictwo nie nawiązuje do tradycji hafciarskiej, która nie funkcjonowała w tej części Pomorza. Znajdziemy nawiązania do innych dziedzin rękodzieła: zdobień mebli i ceramiki.

Wzornictwo to nawiązywało do motywów roślinnych: stylizowanych tulipanów, róż, niezapominajek, wisienek, margerytek, bratków, piwonii, palmet, dzikiego wina i gwiazd morskich.

Odmienna od innych szkół haftu jest kolorystyka szkoły słupskiej. Znajdziemy w niej cztery odcienie niebieskiego (od błękitu do granatu), żółty, brąz oraz dwa odcienie zielonego (jasny i ciemny). Do powstania haftu słupskiego w latach dziewięćdziesiątych XX wieku przyczynili się: Hugona Ostrowska-Wójcik (etnograf z Muzeum Pomorza Środkowego w Słupsku) oraz plastycy Dorota Sikorska-Łaźny i Mieczysław Łaźny.

Haft kaszubski – szkoła słupska. Grafika: Małgorzata Bądkowska/czec.pl

Haft czepcowy – złotnica kaszubska

Szkoła czepcowa, nazywana również „złotnicą”, wykonywana jest złotymi i srebrnymi nićmi na aksamicie. Technicznie jest najbardziej wymagającą odmianą haftu kaszubskiego, tworzoną tzw. szychem (bawełnianą nicią owiniętą drucikiem).

Haft czepcowy jest jedną z najstarszych szkół haftu kaszubskiego, kultywowaną przez zakonnice w Żukowie i Żarnowcu. Niegdyś tą techniką ozdabiano czepce bogatych Kaszubek – szlachcianek oraz bogatych gburek (żon bogatych gospodarzy). Prawo do noszenia czepca miały jedynie mężatki. Te piękne, bogato zdobione okrycia głowy świadczyły o zamożności ich właścicielek.

W latach pięćdziesiątych XX wieku dwie hafciarki związane ze szkołą żukowską – Zofia i Jadwiga Ptachówny – zaczęły wykorzystywać wzory czepcowe do tworzenia serwet i obrusów. Dziś złotnicą poza czepcami ozdabia się różne części garderoby oraz jej dodatki.

Więcej o współczesnych działaniach związanych z pielęgnowaniem tej odmiany haftu kaszubskiego można przeczytać w osobnym artykule o hafcie czepcowym.

Haft kaszubski – szkoła czepcowa. Grafika: Małgorzata Bądkowska/czec.pl

Haft kaszubski – szkoła gdańska

Szkoła gdańska – do jej rozpowszechnienia przyczyniła się znana hafciarka Anna Konkel (1923–2008), uczennica Franciszki Majkowskiej.

Według relacji Ryszarda Konkela (syna Anny Konkel) oraz wejherowskiej hafciarki Ludwiki Wesserling szkoła gdańska haftu kaszubskiego powstała dzięki wykorzystaniu dawnych motywów ze starego, zniszczonego obrusa przekazanego Annie Konkel przez ks. prałata Franciszka Gruczę – zrzeszeńca, znanego działacza kaszubskiego.

Ksiądz otrzymał wspomniany obrus będąc wikarym na parafii w Gdańsku-Oliwie w latach 1945–1946. W późniejszych latach wielokrotnie namawiał hafciarkę wspólnie z Otto Kulcke (1922–2005) – przedwojennym gdańszczaninem, mieszkającym po wojnie w Niemczech – do stworzenia gdańskiej szkoły haftu.

Anna Konkel zaprezentowała szerzej swe autorskie kompilacje wzorów gdańskich podczas Konkursu Hafciarskiego w Lini w 2001 roku, gdzie spotkały się z dużym zainteresowaniem. Gdańską odmianę haftu upowszechnia od lat Klub Hafciarski „Tulpa”, działający przy wejherowskim oddziale Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego. Anna Konkel była honorowym prezesem „Tulpy”, a dla wielu jej członków mentorem i przewodnikiem po świecie haftu kaszubskiego.

Wzornictwo szkoły gdańskiej jest oryginalne w zestawieniu z innymi szkołami haftu kaszubskiego. Cechuje ją geometryzacja i uproszczenie form. Cechą odróżniającą od innych szkół jest kształt tulipanów i rozet oraz mniejsza liczba motywów.

We wzorach szkoły gdańskiej znajdziemy jednak atrybuty, których próżno szukać w innych odmianach haftu kaszubskiego, tj. porzeczki, winogrona, liście wiśni oraz inną formę owoców tej rośliny – w podwójnej obwódce z gałązką.

Cechą najbardziej odróżniającą jest jednak kolorystyka odchodząca od popularnej stylistyki haftu siedmiobarwnego. Szkoła gdańska opiera się na trzech odcieniach koloru niebieskiego: jasnoniebieskim, średnioniebieskim oraz ciemnoniebieskim, budząc skojarzenie z charakterystyczną, znaną niegdyś w Gdańsku biało-kobaltową ceramiką importowaną w XVII–XVIII wieku z Niderlandów, z którymi to portowe miasto miało od wieków duże związki.

Te międzynarodowe relacje znajdowały także odzwierciedlenie w zdobnictwie lokalnego rzemiosła artystycznego – w szczególności ceramiki. Opisywane wzornictwo znajdziemy również na holenderskich flizach – płytkach ściennych masowo sprowadzanych niegdyś do Gdańska. W XVII i XVIII wieku panowała moda wśród bogatych mieszczan gdańskich na dekorowanie flizami wnętrz swych domów – pieców i kominków. Projekty nawiązujące do tych kompozycji natrafiamy w wielu autorskich kompilacjach Anny Konkel.

Technika szkoły gdańskiej opiera się na podstawowych ściegach haftu kaszubskiego: hafcie płaskim, łodygi kwiatów, wąsy, obwódki winogron, wypełnienia liści i kwiatów wyszywa się sznureczkiem i pojedynczą nitką, natomiast drobne punkty – węzełkami. Elementy okrągłe (wisienki, winogrona i porzeczki) obszywa się pojedynczą, ciemnoniebieską nicią, a wypełnienia jasnoniebieską.

Haft kaszubski – szkoła gdańska. Grafika: Małgorzata Bądkowska/czec.pl

Andrzej Busler

Dowiedz się więcej o hafcie kaszubskim

Książki poświęcone tradycjom i kulturze ludowej Kaszub znajdziesz w kategorii etnografia kaszubska.

Produkty wykorzystujące tradycyjne i współczesne wzory kaszubskie znajdziesz w kategorii haft kaszubski.