O kociewskim święcie i pochodzeniu nazwy

Łagodna kraina

Światowy Dzień Kociewia – historia święta i pochodzenie nazwy regionu

10 lutego obchodzimy Światowy Dzień Kociewia, upamiętniający pierwszą znaną pisemną wzmiankę o nazwie tego regionu, pochodzącą z 1807 roku. Z tej okazji przypominamy okoliczności historyczne tego wydarzenia oraz przybliżamy różne hipotezy dotyczące pochodzenia nazwy Kociewie. Nawiązujemy również do określenia łagodna kraina, którym przed laty opisywał Kociewie znany regionalista Roman Landowski.

10 lutego 1807 roku – pierwsza pisemna wzmianka o Kociewiu

Najstarsza znana wzmianka o Kociewiu w źródłach pisanych pochodzi z początku 1807 roku. Był to okres wojen napoleońskich, a działania wojenne nie ominęły także Pomorza, znajdującego się wówczas pod panowaniem pruskim. Oddziały polskie walczyły po stronie napoleońskiej przeciwko zaborcy.

Podczas działań wojennych na Pomorzu jeden z polskich oficerów, podpułkownik Józef Hurtig, raportował generałowi Janowi Henrykowi Dąbrowskiemu, że wysyła „patrol ku Gociewiu”, mając na myśli właśnie Kociewie. Przytoczony fragment pochodzi z oficerskiego listu z 10 lutego 1807 roku, wysłanego z Nowego nad Wisłą. Jest on uznawany za pierwszą znaną pisemną wzmiankę nazwy regionu kociewskiego.

Na pamiątkę tego wydarzenia 10 lutego obchodzony jest Światowy Dzień Kociewia, jednoczący mieszkańców regionu oraz Kociewiaków rozsianych po całym świecie. To okazja do przypomnienia historii, kultury, języka i tradycji tej części Pomorza.

Skąd pochodzi nazwa Kociewie? Historyczne i językowe hipotezy

Na temat pochodzenia nazwy Kociewie istnieje kilka hipotez, które na przestrzeni lat przedstawiali historycy, językoznawcy i badacze kultury regionalnej. Żadna z nich nie powinna być jednak traktowana jako ostateczne i bezsporne wyjaśnienie etymologii nazwy.

Autor wielu publikacji poświęconych Pomorzu, ks. Jakub Fankidejski, wiązał ten termin z tzw. kociołkami, czyli niewielkimi oczkami wytopiskowymi, określanymi w taki sposób przez mieszkańców tych ziem.

Z kolei znany historyk ks. Stanisław Kujot oraz historyk i etnograf prof. Józef Łęgowski wywodzili nazwę Kociewie od słowa kocza, oznaczającego chatę, budę lub szałas.

Wybitny językoznawca ks. dr Bernard Sychta przywoływał określenie koce wiatre, odnoszone do głuchej, zapadłej okolicy. W tym kontekście warto również wspomnieć termin kocewine, oznaczający pustkowie.

Wśród prób wyjaśnienia pochodzenia nazwy pojawia się także nawiązanie do świata roślin. Polski językoznawca prof. Witold Taszycki zwracał uwagę na nazwę niewielkiej, charakterystycznej rośliny – kocanki piaskowej, którą można spotkać na Kociewiu.

Istnieją również hipotezy wiążące nazwę regionu ze słowem koczować, co miałoby wskazywać na koczowniczy tryb życia dawnych mieszkańców tych ziem.

Pochodzący ze Skórcza językoznawca prof. Bogusław Kreja wysunął niegdyś pogląd, że korzenie nazwy mogą sięgać czasów stacjonowania na Kociewiu wojsk rosyjskich, uczestniczących w walkach związanych ze Stanisławem Leszczyńskim. W tym przypadku pojawia się rosyjskie słowo koczewie, oznaczające obozowisko.

Wśród innych propozycji etymologicznych wymienia się rzeczownik kociwia, oznaczający zeschnięte badyle i porzuconą zieleninę, a także podobnie brzmiące słowo kociwo, odnoszone do perzu i chwastów.

Różnorodność tych hipotez pokazuje, jak wiele pytań pozostaje związanych z pochodzeniem nazwy Kociewie. Jest ona zarazem świadectwem zainteresowania badaczy historią, językiem i dawnym krajobrazem kulturowym regionu.

Kociewie – łagodna kraina Romana Landowskiego

Osobiście bardzo lubię określenie popularyzowane przez wspomnianego Romana Landowskiego, którego pamiętam jako człowieka wyróżniającego się wiedzą i erudycją. Tym określeniem jest oczywiście łagodna kraina.

Landowski wspominał, że sformułowanie to pojawiło się po raz pierwszy podczas jego rozmowy z turystą zwiedzającym Kociewie. Przybysz, chcąc opisać piękno regionu i charakterystyczny krajobraz, nazwał kociewskie strony właśnie łagodną krainą.

Z jednej strony określenie to nawiązuje do ukształtowania terenu, z drugiej zaś do stosunkowo niewielkiej liczby dużych miast i spokojnego charakteru wielu zakątków regionu. Jest to szczególny walor w czasach nieustannego pośpiechu i codziennej gonitwy.

Do dziś na Kociewiu znajdziemy wiele spokojnych, malowniczych i urokliwych miejsc, w których można odpocząć od zgiełku współczesnego świata. Określenie łagodna kraina nie jest więc naukowym wyjaśnieniem pochodzenia nazwy Kociewie, lecz piękną, poetycką charakterystyką tego regionu.

Trwaj, łagodna kraino! Bądź piękna zawsze, a szczególnie w dniu swojego święta – 10 lutego.

Andrzej Busler

Kociewie – łagodna kraina. Kompilacja haftów kociewskich autorstwa etnodesignerki Małgorzaty Bądkowskiej.

Herb Kociewia.

Poznaj Kociewie – jego historię, kulturę i tradycje

Kociewie to region o bogatej historii, charakterystycznej kulturze i żywych tradycjach. Jego dziedzictwo można poznawać zarówno poprzez literaturę regionalną, jak i sztukę ludową, w tym barwne wzornictwo haftu kociewskiego.

Zapraszamy do odkrywania książek o Kociewiu i regionalnych upominków dostępnych w księgarni CZEC. Znajdziesz wśród nich publikacje poświęcone historii, językowi, kulturze oraz tradycjom tej części Pomorza.