Język kaszubski

Językoznawstwo

Język kaszubski – historia, literatura i współczesność

Do jakiej grupy języków należy język kaszubski?

Język kaszubski należy do języków słowiańskich, które stanowią jedną z gałęzi rodziny języków indoeuropejskich, obejmującej języki używane na rozległym obszarze od Indii po zachodnią Europę.

Zazwyczaj języki słowiańskie dzieli się na trzy grupy:

• południowosłowiańską – m.in. serbski, chorwacki, bośniacki i słoweński;
• wschodniosłowiańską – m.in. rosyjski i ukraiński;
• zachodniosłowiańską – czeski, słowacki, dolnołużycki i górnołużycki, wymarły połabski, polski oraz kaszubski.

Języki słowiańskie wykazują wiele podobieństw, co dobrze ilustruje publikacja Med Slovani / Among the Slavs, wydana w 2017 roku przez Uniwersytet w Lublanie w Słowenii. Porównajmy na przykład słownictwo związane z kolorami oraz podstawowe pytania w różnych językach słowiańskich, w tym oczywiście w języku kaszubskim.

Porównania języków słowiańskich. Źródło: Med Slovani / Among the Slavs, Uniwersytet w Lublanie, 2017.

Historia badań nad językiem kaszubskim

Badania kaszubszczyzny mają długą tradycję. O mowie kaszubskiej wspominali już Thomas Kantzow w Kronice Pomeranii (ok. 1536 roku) i Łukasz Górnicki w utworze Dworzanin polski (1566).

Z XVI i XVII wieku pochodzą pierwsze pośrednie informacje o języku kaszubskim związane z działalnością pastorów z Bytowa i Smołdzina: Szymona Krofeja, autora Duchownych piesni D. Marcina Luthera... (1586), oraz Michała Pontanusa, autora Małego Catechismu D. Marciná Lutherá... (1643).

Niemiecki sorabista Karl Gottlob von Anton (1751–1818) wykorzystał w 1781 roku około trzystu kaszubskich wyrażeń z Pomorza Zachodniego, częściowo ujętych w książce Erste Linien eines Versuches…. Jego materiały analizował w 1840 roku rosyjski slawista I. I. Srezniewski (1812–1880), a za jego pośrednictwem zainteresował się nimi także Florian Ceynowa, jeden z najważniejszych działaczy kaszubskiego odrodzenia narodowego.

W 1856 roku na życzenie Akademii Nauk w Petersburgu przyjechał na Kaszuby Aleksander F. Hilferding. W książce Ostatki Słavjan na jużnom beregu Bałtijskago Morja (1862) opisał między innymi cechy językowe kaszubszczyzny, zapisał różne teksty oraz opracował słowniczek. Był pierwszym naukowcem, który badał cały obszar Kaszub.

Wśród badaczy kaszubszczyzny szczególne miejsce zajmuje Stefan Ramułt, autor Słownika języka pomorskiego, czyli kaszubskiego (1893).

We wstępie do tego dzieła Ramułt pisał:

„Mowa Kaszubów i Słowieńców nie jest bynajmniej narzeczem polskiem, ale odrębnym językiem słowiańskim”.

„Mowa Kaszubów i Słowieńców tudzież mowa Połabian są narzeczami jednego i tego samego języka”.

„Język pomorski zajmuje stanowisko pośrednie między językiem polskim a grupą narzeczy serbskich”.

Wznowienie „Słownika języka pomorskiego, czyli kaszubskiego” Stefana Ramułta.

Wielkie zasługi dla badań języka kaszubskiego ma również niemiecki uczony Friedrich Lorentz, a z polskich badaczy: Kazimierz Nitsch, Tadeusz Lehr-Spławiński, Hanna Popowska-Taborska, Jadwiga Zieniukowa i wielu innych.

Szczególne miejsce wśród badaczy kaszubszczyzny zajmują dwaj profesorowie Uniwersytetu Gdańskiego: Jerzy Treder i Edward Breza.

Więcej na temat badań nad językiem kaszubskim można znaleźć między innymi w książce Spòdlowô wiédzô ò kaszëbiznie Jerzego Tredera. Jak wskazywał jej autor, kaszubszczyzna jest językiem, ponieważ wykazuje dostateczną swoistość językową, posiada własne piśmiennictwo i literaturę, której twórcy dbają o rozwój języka, a także związana jest z odrębną kulturą i świadomością językową społeczności kaszubskiej.

W okresie międzywojennym, a zwłaszcza w czasach komunistycznych, kaszubszczyźnie często odmawiano statusu samodzielnego języka. Niektórzy badacze, szczególnie polscy, uważali ją za dialekt albo gwarę języka polskiego. Po 1989 roku sytuacja zaczęła się zmieniać, a uznanie odrębności języka kaszubskiego stawało się coraz powszechniejsze.

Język kaszubski jako język regionalny w Polsce

Przełomowe znaczenie dla sytuacji kaszubszczyzny miała ustawa z 6 stycznia 2005 roku o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym, na mocy której język kaszubski uzyskał w Polsce prawny status języka regionalnego.

Przepisy stworzyły możliwość używania języka kaszubskiego w określonych kontaktach z organami gminy oraz jego nauczania w szkołach. Od 2005 roku można również zdawać egzamin maturalny z języka kaszubskiego.

W okresie powstania artykułu podawano, że kaszubskiego uczyło się około 20 tysięcy dzieci i młodzieży w szkołach podstawowych i ponadpodstawowych. Liczba uczniów zmienia się w kolejnych latach, dlatego dane te należy odnosić do czasu ich publikacji.

W języku kaszubskim, w całości lub częściowo, wydawane są również czasopisma. Szczególne miejsce zajmuje miesięcznik kulturalno-społeczny „Pomerania”, odgrywający ważną rolę w popularyzowaniu kaszubskiej literatury, historii i kultury.

W czasie przygotowywania artykułu na łamach „Pomeranii” publikowano co miesiąc przynajmniej 30 stron w języku kaszubskim. Ukazywały się również edukacyjne dodatki „Najô Ùczba” oraz literackie „Stegna”. Nieregularnie wydawano także religijne pismo „Zwónk kaszëbsczi”.

„Pomerania” i „Stegna” – czasopisma związane z językiem i kulturą kaszubską.

Literatura kaszubska – od Remusa po współczesne książki

Ukazuje się wiele książek w języku kaszubskim, adresowanych do czytelników w różnym wieku. Szczególnie ważne są publikacje dla dzieci, które pomagają poznawać kaszubskie słownictwo, tradycje i literaturę już od najmłodszych lat.

Wśród książek dla najmłodszych znajdują się między innymi dwujęzyczne wydania bajek i legend kaszubskich.

Książki dla dzieci w kaszubsko-polskiej wersji językowej.

Do ciekawych propozycji dla młodszych czytelników należy również seria opowiadająca o przygodach Werónki – dziewczynki z Kaszub.

Seria przygód Werónki – dziewczynki z Kaszub.

Dla dorosłych czytelników w języku kaszubskim wydawane są zarówno tomiki poetyckie, jak i utwory prozatorskie. Najważniejszym dziełem literackim kaszubszczyzny jest Żëcé i przigòdë Remùsa Aleksandra Majkowskiego.

Powieść po raz pierwszy ukazała się w 1938 roku i doczekała się kilkunastu wydań. Została przetłumaczona w całości lub częściowo między innymi na język polski, niemiecki, francuski i angielski.

Dzieło dostępne jest również w postaci kaszubsko-polskiego audiobooka „Życie i przygody Remusa”. Więcej o tej wyjątkowej powieści można przeczytać w artykule poświęconym „Życiu i przygodom Remusa” na blogu CZEC.

Ważną rolę w popularyzowaniu języka kaszubskiego odgrywają także przekłady dzieł literatury światowej. Jednym z nich jest Pan Tadeusz Adama Mickiewicza w tłumaczeniu Stanisława Jankego.

Z innych przekładów warto wymienić między innymi Romea i Julię, Kubusia Puchatka oraz Anię z Zielonego Wzgórza.

„Ania z Zielonego Wzgórza” w tłumaczeniu na język kaszubski.

Najbogatszy zbiór kaszubskiej literatury znajduje się w Muzeum Piśmiennictwa i Muzyki Kaszubsko-Pomorskiej w Wejherowie. Bogate zasoby posiada również między innymi Kaszubskie Forum Kultury w Gdyni.

Książki kaszubskojęzyczne można nabywać w księgarniach stacjonarnych oraz internetowych, między innymi w księgarni CZEC – publikacje w języku kaszubskim.

Język kaszubski w mediach, Kościele i na uczelniach

Język kaszubski jest obecny również w mediach. Audycje kaszubskojęzyczne emitowały między innymi Radio Kaszëbë, Radio Gdańsk i Radio Koszalin. Programy po kaszubsku pojawiały się także w telewizji, w tym w TVG (na przykład „Farwë Kaszëb”), Twojej Telewizji Morskiej oraz Twojej Telewizji Religijnej (między innymi „Kaszëbskô Knéga”, „Kaszëbskô Ewanielëjô” i „Gôdczi ò wierze”).

Kaszubszczyzna obecna jest także w życiu religijnym. W kościołach odprawiana jest liturgia słowa w języku kaszubskim. Pomocą są modlitewniki, lekcjonarz, śpiewniki kościelne, a przede wszystkim tłumaczenia Biblii na język kaszubski.

Szczególne zasługi na tym polu ma o. prof. Adam Ryszard Sikora, który przetłumaczył z języków oryginalnych między innymi Ewangelie i Pięcioksiąg.

Istotną rolę w kształceniu specjalistów zajmuje Uniwersytet Gdański, na którym rozwijano kierunek etnofilologia kaszubska. Studia te umożliwiają poznawanie języka kaszubskiego, jego literatury, historii i kultury.

Ważną instytucją działającą na rzecz standaryzacji i normalizacji literackiej kaszubszczyzny jest Rada Języka Kaszubskiego, opracowująca zalecenia językowe oraz publikująca „Biuletyn Języka Kaszubskiego”.

Jeden z roczników „Biuletynu Języka Kaszubskiego”.

Jak nauczyć się języka kaszubskiego? Podręczniki i słowniki

Naukę języka kaszubskiego ułatwiają liczne podręczniki dla dzieci i dorosłych. Dostępne są także słowniki, materiały edukacyjne i pomoce przeznaczone do samodzielnej nauki.

Ukazują się również prace naukowe pisane po kaszubsku. Pierwszą z nich przygotowała dr hab. Hanna Makurat. Nosi ona tytuł Interferencjowé przejinaczi w gôdce bilingwalny spòlëznë Kaszub.

Pomocą w nauce języka mogą być także fiszki „Kaszubski na co dzień” autorstwa Aleksandry i Dariusza Majkowskich.

Nieustannie ukazują się nowe słowniki języka kaszubskiego, ale jednym z najważniejszych opracowań pozostaje Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej ks. Bernarda Sychty.

Jego siedem tomów ukazywało się w latach 1967–1976. Dzieło gromadzi około 61 tysięcy wyrazów. Słownictwo prezentowane jest w ścisłym powiązaniu z kulturą duchową i materialną Kaszub. Autor zawarł w nim również wiele bajek, opowiadań i zagadek.

Warto zwrócić uwagę także na słowniczki kaszubsko-angielskie oraz obszerny Słownik kaszubsko-serbski autorstwa Dušana Paždjerskiego i Hanny Makurat-Snuzik.

Dariusz Majkowski