Klejnoty księżniczki Dagmary. Historia pierwszych polskich transatlantyków

Klejnoty księżniczki Dagmary – historia pierwszych polskich transatlantyków

To wyjątkowy album, który zabiera czytelnika w podróż do czasów, gdy Polska po odzyskaniu niepodległości budowała swoją obecność na morzach świata. Klejnoty księżniczki Dagmary to fascynująca opowieść o narodzinach polskiej żeglugi pasażerskiej i statkach, które stały się symbolem marzeń o dalekich podróżach. Publikacja skupia się na legendarnych transatlantykach: „Polonia”, „Pułaski” i „Kościuszko”, nazywanych „klejnotami księżniczki Dagmary”. To właśnie one odegrały kluczową rolę w przewozie emigrantów oraz budowie polskiej floty handlowej w pierwszej połowie XX wieku.

„Armatorzy emigracyjni 1919–1930”

Po odzyskaniu niepodległości Polska stała się krajem emigracji zarobkowej – setki tysięcy osób wyjeżdżały głównie do USA, Kanady i Ameryki Południowej. Początkowo podróże odbywały się przez zagraniczne porty (np. Hamburg, Brema), ale szybko pojawiła się potrzeba stworzenia własnej żeglugi.

Pierwsze próby podjęły polonijne spółki, m.in. Towarzystwo Polsko-Amerykańskie Żeglugi Morskiej, które zakupiło kilka statków (np. „Kościuszko”, „Pułaski”). Jednak brak wsparcia finansowego i trudności organizacyjne doprowadziły do ich upadku.

Podobny los spotkał kolejne inicjatywy, jak Polskie Towarzystwo Żeglugowe. Problemy wynikały głównie z wysokich kosztów utrzymania statków oraz braku pomocy państwa.

Równolegle rozwijał się port w Gdyni, który szybko stał się głównym polskim oknem na świat. W latach 20. XX w. liczba emigrantów korzystających z Gdyni gwałtownie wzrosła – z kilku tysięcy do ponad 50 tys. rocznie.

Aby przejąć kontrolę nad emigracją i zyskami z przewozów, Polska zaczęła współpracę z zagranicznymi armatorami oraz tworzyć własne przedsiębiorstwa. Kluczowym krokiem było powstanie w 1930 r. Polskiego Transatlantyckiego Towarzystwa Okrętowego (PTTO).

Ważną rolę odgrywały także tzw. etapy emigracyjne w Gdańsku i Gdyni – miejsca, gdzie emigranci przechodzili procedury sanitarne, rejestrację i przygotowanie do podróży. Warunki były stopniowo poprawiane, choć początkowo bywały trudne.

Album wyróżnia się bogatą warstwą wizualną – zawiera wiele unikatowych fotografii, ilustracji i materiałów archiwalnych, z których część publikowana jest po raz pierwszy. To nie tylko książka, ale również kolekcjonerska publikacja dla pasjonatów historii i morza.

Co znajdziesz w albumie?

• historię powstania polskich linii transatlantyckich i armatorów
• szczegółowe dzieje statków: „Polonia”, „Pułaski”, „Kościuszko”
• rozwój portu w Gdyni jako „okna na świat”
• opowieść o emigracji Polaków i podróżach za ocean
• plany pokładów, wnętrza i przebudowy statków
• życie na pokładzie: załoga, kapitanowie, codzienność pasażerów
• unikalne zdjęcia, archiwalia i materiały kolekcjonerskie
• ciekawostki, detale oraz rzadko publikowane dokumenty
• kalendaria wydarzeń i opracowania historyczne

Spis treści

Słowo wstępne od prezesa Polskich Linii Oceanicznych – str. 3
Od autorów – str. 5

Armatorzy emigracyjni 1919–1930 – str. 7
Powstanie PTTO i East Asiatic Company – str. 19
Działalność PTTO/GAL do 1939 r. – str. 27
W wojennej służbie – str. 83
Działalność GAL-u w latach 1939–1950 – str. 97

„POLONIA” – historia statku – str. 107
„PUŁASKI” – historia statku – str. 115
„KOŚCIUSZKO” – historia statku – str. 123

Plany pokładów – str. 133
Kabiny, wnętrza, przebudowy – str. 147
Galanteria stołowa – str. 157
Kapitanowie, załoga, pensje – str. 163
Memorabilia – str. 185

„FUSO MARU” – czwarty klejnot Dagmary – str. 209
Różnice i detale – str. 217
Księżniczka Dagmara – str. 235
KALENDARIA – str. 241

Biogramy malarzy obrazów w albumie – str. 259
Bibliografia – str. 260
Księgi Floty Ojczystej – str. 262

Drodzy Czytelnicy,

z prawdziwą przyjemnością i satysfakcją przekazujemy Wam unikatowy album o historii pierwszych polskich transatlantyków. Jest ilustrowany licznymi zdjęciami, z których wiele nie było dotychczas publikowanych oraz koryguje niektóre dotychczasowe informacje o tych statkach i ludziach z nimi związanych.

Przeprowadzono bardzo szeroką kwerendę w gdańskim Archiwum Państwowym oddział w Gdyni, Narodowym Muzeum Morskim, warszawskiej Bibliotece Narodowej, Sali Tradycji Uniwersytetu Morskiego w Gdyni, Muzeum Miasta Gdyni i przedwojennej prasie. Przeanalizowano dokumenty GAL-u dotyczące sprzedaży statku „Polonia” oraz teczki akt osobowych kapitanów Mamerta Stankiewicza, Eustazego Borkowskiego i dyrektora Mariusza Pliniusa.

Opracowano bardzo dokładne KALENDARIA poszczególnych transatlantyków z uwzględnieniem okresu 1908–1930, dotychczas mało znanego w polskiej literaturze. Bardzo pomocna w tym zakresie okazała się książka w języku rosyjskim – „Russkoe Vostochno-Aziatskoe Parokhodstvo 1899–1918”, opisująca wszystkie transatlantyki Russian American Line i Baltic American Line. W bogato ilustrowanym rozdziale „Memorabilia” zaprezentowano liczne pamiątki związane z polskimi transatlantykami. Z kolei w rozdziale „Plany pokładów” zamieszczono dotychczas niepublikowane, dwa unikalne rysunki s/s „Kościuszko” wykonane własnoręcznie przez Karola Borchardta, wówczas II oficera na tym statku. Przedstawiono również losy „Fuso Maru” eks-„Rossija” – czwartego klejnotu księżniczki Dagmary.

Album nie powstałby, gdyby nie pomoc czołowych polskich kolekcjonerów pocztówek i zdjęć naszych transatlantyków, takich jak Maciej Dąbrowski, Alexander Litwiński, Marek Twardowski, Waldemar Zajdel, i największego polskiego morskiego deltiologa Adama Daszewskiego, posiadającego 33 tys. pocztówek statków i okrętów z całego świata, w tym 9 tys. pod polską banderą.

Jesteśmy wdzięczni Joannie Stasiak za udostępnienie skanów ze zbiorów Sali Tradycji Uniwersytetu Morskiego w Gdyni oraz Bohdanowi Hurasowi za kolorowy przekrój statku „Kościuszko”, zamieszczony na stronach 140 i 141. Dziękujemy Alexandrowi Litwińskiemu za pomoc w tworzeniu rozdziału „Galanteria stołowa”, Andrzejowi Niemczykowi z USA za informacje dotyczące kpt. Eustazego Borkowskiego, Mateuszowi Obryckiemu za opracowanie życiorysu Mariana Krynickiego, Mariuszowi Borowiakowi za zdjęcie kpt. Władysława Haremzy, a Maciejowi Dąbrowskiemu za pomoc w opracowaniu rozdziału „Różnice i detale”.

Szczególne podziękowania kierujemy do marynistów: Marka Sarby z USA – za przepiękne obrazy statków „Polonia” i „Fuso Maru” namalowane specjalnie do tego albumu, oraz Grzegorza Nawrockiego – za zgodę na publikację swoich obrazów transatlantyków „Polonia”, „Pułaski” i „Kościuszko”. Biogramy artystów znajdują się na końcu albumu.

Życzymy miłej lektury.

Mieczysław Amielańczyk i Jerzy Drzemczewski

Szanowni Państwo,

w roku 1918, po 123 latach braku państwowości, Polska nie tylko odzyskała swoje imię, ale i możliwość samostanowienia. Mocą Traktatu Wersalskiego Ojczyzna wróciła nad Bałtyk, przypieczętowując to aktem zaślubin Polski z morzem 10 lutego 1920 r., dokonanym przez generała Józefa Hallera. Obywatel II Rzeczypospolitej Polskiej dzięki ogólnopolskiej działalności Ligi Morskiej i Kolonialnej, do roku 1930 noszącej nazwę Ligi Morskiej i Rzecznej, zyskał świadomość ważności polskich portów i żeglugi morskiej. Aktywność tej organizacji stawiała sobie za cel budowę pozycji kraju poprzez ekspansję morską. Wielkie ambicje musiały pobudzać apetyt wolnych Polaków do realizacji marzeń o dalekomorskich podróżach i odkrywaniu świata. Oknem na świat stał się Port Gdynia, który już w roku 1930, zaledwie kilka lat od rozpoczęcia działalności, stał się najbardziej dynamicznym portem na Bałtyku, a Gdynia, która dzięki portowi „z morza i marzeń” powstała, mogła dokładnie 100 lat temu, bo w dniu 10 lutego 1926 r. świętować otrzymanie praw miejskich.

Początki żeglugi pod biało-czerwoną banderą wiążą się z utworzeniem w roku 1930 Polskiego Transatlantyckiego Towarzystwa Okrętowego (PTTO). Operator ten zainicjował regularne i bezpośrednie przewozy morskie na liniach amerykańskiej i palestyńskiej. Pierwszymi polskimi transatlantykami odrodzonej Rzeczypospolitej były „Polonia”, „Kościuszko” oraz „Pułaski”, statki zwane „klejnotami księżniczki Dagmary”, czyli bohaterowie niniejszego albumu. W roku 1934 PTTO przekształcono w Gdynia – Ameryka Linie Żeglugowe (GAL), przedsiębiorstwo, które powiększyło flotę o transatlantyki „Piłsudski”, „Sobieski”, „Chrobry” i „Batory”.

Naturalnym kontynuatorem tej tradycji i nierozerwalności Ojczyzny z morzem zostały Polskie Linie Oceaniczne, które od roku 1951, nieprzerwanie po dziś dzień, kontynuują misję. Polskie Linie Oceaniczne, u szczytu swojej działalności posiadające 176 statków handlowych, należały do największych armatorów na świecie. Zapewniały zatrudnienie dziesiątkom tysięcy marynarzy i były postrzegane jako jeden z największych oraz najbardziej prestiżowych pracodawców w regionie. Stały się także symbolem odradzającej się po II wojnie światowej polskiej przedsiębiorczości oraz trwałego związku Ojczyzny z morzem.

Obecnie, w roku 2026, Polskie Linie Oceaniczne obchodzą 75-lecie swojej działalności. Z dumą polecam Państwu niniejszy album, życząc przyjemnej lektury.

Piotr Pawłowski
Prezes Zarządu Polskich Linii Oceanicznych