Wielokulturowe Pomorze Gdańskie od połowy XIX do pocz. XXI w. - struktura etniczna i jej przemiany, kultury regionalne, tożsamość

Wielokulturowe Pomorze Gdańskie. Od połowy XIX do pocz. XXI w. – struktura etniczna i jej przemiany, kultury regionalne, tożsamość.

Pomorze Gdańskie przez wieki było miejscem spotkania różnych kultur, narodów i religii. Na tym obszarze współistniały przede wszystkim dwie duże grupy etniczne – Polacy i Niemcy – ale żyli tu także przedstawiciele innych społeczności, m.in. menonici z Niderlandów, Żydzi, a w Gdańsku również Szkoci i Anglicy. W XX wieku pojawili się także osadnicy z Ukrainy.

Różnorodność ta tworzyła mozaikę kulturową regionu. Poszczególne grupy różniły się językiem, religią, strojem czy zwyczajami, a także lokalnymi dialektami.

Przykładem takiego wielokulturowego współistnienia są wspomnienia Romana Klebby z lat 40. XX wieku. Opisywał on podróż mieszkańców Kaszub do kościoła w Żarnowcu. Po drodze spotykali ludzi różnych wyznań – katolików, kalwinów, menonitów czy ewangelików – którzy pozdrawiali się w swoich językach i zgodnie ze swoimi tradycjami religijnymi. Pokazuje to, że w niewielkim obszarze Pomorza funkcjonowały obok siebie różne społeczności.

Termin wielokulturowość pojawił się w naukach społecznych w latach 70. XX wieku, głównie w kontekście państw takich jak Kanada czy Australia. Oznacza on współistnienie różnych kultur na tym samym obszarze oraz wzajemne relacje między nimi.

Badacze wyróżniają kilka znaczeń tego pojęcia.
Po pierwsze, wielokulturowość oznacza współistnienie różnych grup społecznych – różniących się językiem, religią czy obyczajami – na tym samym terytorium. Zjawisko to nie jest nowe i występowało w Europie od wieków. Dobrym przykładem była Rzeczpospolita Obojga Narodów, gdzie mieszkańcy posługiwali się różnymi językami i wyznawali różne religie.

Powstawanie wielokulturowych społeczeństw wynikało często z migracji, zmian granic, osadnictwa czy polityki władców. Na Pomorzu osiedlali się np. menonici sprowadzeni z Niderlandów w XVI wieku, którzy zajmowali się osuszaniem i zagospodarowaniem Żuław. W Rzeczypospolitej schronienie znajdowali również Żydzi uciekający przed prześladowaniami religijnymi w innych krajach Europy.

Jednocześnie wielokulturowość nie zawsze oznaczała harmonijne współistnienie. Regiony wielokulturowe były często także miejscem napięć i konfliktów. Na Pomorzu przez stulecia rywalizowały ze sobą społeczności polska i niemiecka, a część ludności słowiańskiej ulegała stopniowej asymilacji.

Od XIX wieku badacze zaczęli interesować się kulturą i językiem lokalnych społeczności Pomorza, szczególnie Kaszubów i Słowińców. Powstawały pierwsze prace etnograficzne, językoznawcze i historyczne dokumentujące ich tradycje, zwyczaje i język.

Dziś wielokulturowość Pomorza postrzegana jest jako ważny element jego historii i dziedzictwa. Region ten był przez wieki miejscem spotkań różnych narodów i kultur, których wzajemne relacje wpłynęły na jego rozwój społeczny i kulturowy.

SPIS TREŚCI

Wstęp – 9

Rozdział 1

Od wielokulturowości narodowej do etniczno-regionalnej. Proces przemian struktury etnicznej Pomorza Gdańskiego – zarys historyczny

1.1. Pomorze Gdańskie pod rządami dynastii wschodniopomorskiej – 31
1.2. W czasach panowania krzyżackiego (1308–1466) – 33
1.3. Prusy Królewskie w Rzeczypospolitej (1466–1772) – 35
1.4. W granicach Królestwa Pruskiego i Cesarstwa Niemieckiego (1772–1920) – 39
1.5. Pomorze w II Rzeczypospolitej – zmiany struktury narodowościowej – 50
1.6. Po II wojnie światowej – nowa struktura narodowościowa i etniczno-regionalna – 53

Rozdział 2

Kaszuby i Kaszubi – ludność rodzima Pomorza. Jej struktura, kultura i tożsamość, dawniej a dziś

2.1. Nazwa, granice, liczebność, podstawy tożsamości – 59
2.2. Zarys stanu badań języka i kultury Kaszubów – 61
2.3. Kaszubskie grupy lokalne – 70

2.4. Kultura Kaszubów – przeszłość – kontynuacja – 74
a. Tradycyjne budownictwo regionalne i wyposażenie wnętrz – 74
b. Sztuka ludowa i rękodzieło dawniej i współcześnie – 86
c. Strój ludowy i jego rekonstrukcje – 108
d. Rok obrzędowy – co zanikło, co pozostało – 111
e. W kręgu rodziny – zwyczaje i obrzędy rodzinne w procesie przemian – 122
f. Literatura kaszubska i ustna twórczość ludowa – 127

2.5. Regionalizm kaszubski i jego nurty – 136
2.6. Kaszubi i ich kultura dzisiaj – 143
2.7. Słowińcy – ostatnie ślady – 146

Rozdział 3

Kociewie i Kociewiacy – kultura, regionalizm, tożsamość

3.1. Kociewie jako „młody region” – kwestia nazwy, granic i genezy odrębności etniczno-kulturowej – 153
3.2. Badacze kultury i gwary kociewskiej – 159

3.3. Kultura regionalna Kociewia i jej przemiany – 165
a. Dawne budownictwo wiejskie – 165
b. Kapliczki, krzyże przydrożne i miejsca pielgrzymkowe – 171
c. Rękodzieło i sztuka ludowa w procesie przemian – 176
d. Kwestia stroju kociewskiego – 185
e. Dziedzictwo niematerialne – problemy zaniku i reaktywacji – 188

3.4. Regionalizm na Kociewiu – kształtowanie tożsamości regionu – 209

Rozdział 4

Bory Tucholskie i Borowiacy, Krajna i Krajnacy – jak natura ukształtowała odrębność regionalną

4.1. Granice geograficzne, etnograficzne i językowe Borów i Krajny – 215
4.2. Publikacje etnograficzne i krajoznawcze dotyczące Borów i Krajny – 221
4.3. Przyroda jako element determinujący zajęcia i kulturę mieszkańców w przeszłości – 231

4.4. Kultura regionalna Borowiaków i Krajnaków – dawniej i współcześnie – 243
a. Tradycyjne budownictwo wiejskie – 243
b. Kapliczki i krzyże przydrożne – 251
c. Problem stroju ludowego – strój krajeński i jego wersje – 256
d. Rękodzieło i sztuka ludowa – tradycje – zanikanie – reaktywacja – 264
e. Dawna kuchnia Borów i Krajny i jej współczesna rola – 271
f. Dziedzictwo niematerialne i jego przemiany – 275

4.5. Działania Borowiaków i Krajnaków na rzecz zachowania i rozwoju kultury – 290

Rozdział 5

Żuławy i Powiśle Dolne – dawni i nowi mieszkańcy i ich kultura

5.1. Nazwy i granice – 295
5.2. Specyfika dziejów Żuław i Powiśla Dolnego do 1945 r. i w latach powojennych – 298
5.3. Badacze i dokumentaliści dziedzictwa kulturowego – 307
5.4. Rolnictwo na Żuławach i Powiślu Dolnym – przeszłość i teraźniejszość – 320

5.5. Dawni mieszkańcy – ich kultura i zajęcia – 326
a. Budownictwo regionalne – 326
b. Meble i sprzęty gospodarstwa domowego – 332
c. Obrzędy doroczne i rodzinne – 342
d. Zajęcia gospodarcze, dawne pożywienie i współczesne potrawy regionalne – 345
e. Kwestia stroju regionalnego na Żuławach i Powiślu – czyli o wynajdywaniu dziedzictwa – 352

5.6. Po 1945 roku – Żuławy i Powiśle od nowa – osadnicy, zagospodarowanie regionu, problemy adaptacji społeczno-kulturowej – 359
5.7. Poszukiwanie i kreowanie regionalnej tradycji i tożsamości po 1989 r. – 370

Rozdział 6

Kosznajderia – niemiecka „wyspa kulturowa” na Pomorzu a Niemcy i dziedzictwo (po)niemieckie

6.1. Osadnictwo niemieckie na Pomorzu Gdańskim na przestrzeni wieków – 379

6.2. Niemcy a Polacy i Kaszubi; przypadek Kosznajderii – 382
a. Nazwa, granice, zarys dziejów Kosznajderii – 382
b. Badacze Kosznajderii i znane postacie z tego regionu – 384
c. Kultura dawnych mieszkańców Kosznajderii a kultura kaszubska – 387

6.3. Relacje między społecznością niemiecką a polską/kaszubską do końca I wojny światowej – 394
6.4. Niemcy na Pomorzu i relacje polsko-kaszubsko-niemieckie w latach międzywojennych i czasach II wojny światowej – 400
6.5. Niemcy i dziedzictwo (po)niemieckie po 1945 r. – 406
6.6. Rola twórczości Güntera Grassa w odpominaniu Gdańska, Kaszub i Kosznajderii – 414
6.7. Kosznajderia dzisiaj – poszukiwanie i rekonstrukcja tożsamości – 422

Rozdział 7

Pomorscy Żydzi

7.1. Osadnictwo żydowskie na Pomorzu w epoce nowożytnej i w dziejach najnowszych – 431
7.2. Prusko-niemieckie ustawy asymilacyjne z XIX w. i ich wpływ na sytuację społeczności żydowskiej na Pomorzu – 436
7.3. Żydzi na Pomorzu Gdańskim i w Wolnym Mieście Gdańsku w latach 1920–1945 – 438
7.4. Odrodzenie gminy żydowskiej w Gdańsku po 1945 i po 1989 r. – 444
7.5. Odpominanie społeczności żydowskiej na Pomorzu Gdańskim – 448

Rozdział 8

Ukraińcy na Pomorzu Gdańskim

8.1. Ukraińcy na Pomorzu w latach międzywojennych – 453
8.2. Akcja „Wisła” z 1947 r. i jej konsekwencje – 454
8.3. Kwestie życia religijnego po przesiedleniu – 461
8.4. Od Ukraińskiego Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego do Związku Ukraińców w Polsce – 466
8.5. Dziedzictwo kulturowe mniejszości ukraińskiej na Pomorzu Gdańskim – 470
8.6. Między asymilacją a odrodzeniem etnicznym – mniejszość ukraińska na Pomorzu Gdańskim dzisiaj – 476

Rozdział 9

Inne mniejszości narodowe i grupy etniczne na Pomorzu Gdańskim po 1945 r. – 479Zakończenie – 495
Wykaz źródeł – 501
Bibliografia – 503