BERLINKA. Historia autostrady Berlin – Gdańsk - Królewiec

BERLINKA. Historia autostrady Berlin – Gdańsk - Królewiec

„Berlinka” to potoczna nazwa jednej z najbardziej interesujących, a zarazem najbardziej zmitologizowanych inwestycji drogowych XX wieku na ziemiach dzisiejszej Polski. Planowana autostrada miała połączyć Berlin przez Szczecin, Szczecinek, Gdańsk i Elbląg z Królewcem. Jej realizacja, rozpoczęta jeszcze przed II wojną światową, nigdy nie została ukończona w zakładanym kształcie. Do dziś jednak na Pomorzu i w dawnych Prusach Wschodnich zachowały się fragmenty trasy, budowle inżynieryjne, nasypy, wiadukty oraz inne ślady tej wielkiej inwestycji. 

Książka Bartosza Bajkowa jest pierwszym w języku polskim tak obszernym i kompleksowym opracowaniem poświęconym historii „Berlinki”. Autor, gdański historyk, zajmuje się tym zagadnieniem od lat 90. XX wieku. Już w 2001 roku stworzył pierwszą polskojęzyczną stronę internetową poświęconą tej trasie, www.berlinka.pcp.pl, która przez lata gromadziła materiały, fotografie i informacje dotyczące zarówno zrealizowanych, jak i nigdy nieukończonych odcinków autostrady. Wieloletnie badania archiwalne i terenowe, prowadzone także dzięki stypendium Miasta Gdańska, pozwoliły autorowi odtworzyć dzieje przedsięwzięcia w znacznie szerszym kontekście niż sama historia budowy drogi. Publikacja przedstawia polityczne, gospodarcze i strategiczne uwarunkowania powstania projektu, proces jego planowania i realizacji, zmieniające się koncepcje przebiegu trasy oraz jej miejsce w rozwoju niemieckiej sieci autostrad. Szczegółowo omówiono poszczególne etapy prac prowadzonych od lat 30. XX wieku, funkcjonowanie ukończonych odcinków do 1945 roku oraz przyczyny, dla których ambitnego zamierzenia nigdy nie doprowadzono do końca. Ważnym wątkiem książki jest również historia ludzi związanych z budową autostrady. Autor przybliża organizację prac, zaplecze inwestycji i realia prowadzenia budowy, zwracając szczególną uwagę na okres II wojny światowej i udział robotników oraz pracowników przymusowych. Dzięki temu historia „Berlinki” zostaje pokazana nie tylko jako opowieść o infrastrukturze i technice, ale również jako element znacznie szerszych procesów społecznych i politycznych pierwszej połowy XX wieku.

Osobną część opracowania poświęcono powojennym losom trasy. Po zmianie granic w 1945 roku jej poszczególne fragmenty znalazły się na terytorium Niemiec, Polski i Związku Radzieckiego, a pierwotna koncepcja komunikacyjna straciła rację bytu. Niektóre odcinki zaczęto wykorzystywać jako element nowej sieci drogowej, inne pozostawiono niedokończone lub stopniowo ulegały degradacji. Autor śledzi ich przemiany aż po czasy współczesne, pokazując zarazem, jak dawna inwestycja została wpisana w dzisiejszy układ komunikacyjny północnej Polski. Istotnym walorem książki jest połączenie warsztatu historyka z wieloletnią dokumentacją terenową. Tekstowi towarzyszą liczne archiwalne plany, mapy, dokumenty i fotografie, a także zdjęcia wykonane przez autora podczas ponad ćwierćwiecza badań prowadzonych wzdłuż dawnej trasy. Mimo naukowego charakteru opracowania książka została napisana w przystępnej formule popularnonaukowej. Jest adresowana nie tylko do historyków i badaczy dziejów komunikacji, lecz także do miłośników historii Pomorza, techniki, architektury i infrastruktury, turystów oraz wszystkich zainteresowanych śladami XX wieku obecnymi we współczesnym krajobrazie.

BERLINKA. Historia autostrady Berlin – Gdańsk – Królewiec porządkuje rozproszoną dotąd wiedzę, konfrontuje utrwalone opowieści z materiałami źródłowymi i przedstawia dzieje inwestycji jako spójną historię obejmującą niemal całe stulecie. To opowieść o wielkim projekcie komunikacyjnym, który nigdy nie został ukończony, lecz którego materialne pozostałości i historyczne konsekwencje są widoczne do dziś.

Publikacja ukazała się pod patronatem Marszałków Województwa Pomorskiego i Województwa Zachodniopomorskiego, przy finansowym wsparciu Powiatu Szczecineckiego.

Spis treści 

Wstęp

Wykaz akronimów dotyczących archiwów 

Rozdział I / Od ścieżek do autostrad

Rozdział II / Drogi Adolfa Hitlera

Rozdział III / Polskie drogi i „autostrady”

Rozdział IV / Autostrada Elbląg–Królewiec. Autostrada w Gdańsku

Rozdział V / Autostrada Berlin–Szczecin (Rzęśnica)

Rozdział VI / Autostrada przez Pomorze

Rozdział VII / BAR Danzig i autostrada Gdańsk–Poznań

Rozdział VIII / Autostrada Bytów–Elbląg i Reichsstraße 1 Chojnice–Malbork

Rozdział IX / Autostrada Szczecin (Rzęśnica)–Bytów (Skwierawy)

Rozdział X / Lata 1945–1989

Rozdział XI / Czasy współczesne

Rozdział XII / Turystyczny stan obecny 

Epilog 

Wybrana bibliografia

Indeks miejscowości