Wielki Post na Kaszubach - Wiôldżi Pòst na Kaszëbach

Rok obrzędowy na Kaszubach

Wiôldżi Pòst na Kaszëbach – Wielki Post na Kaszubach

Wielki Post na Kaszubach był dawniej czasem szczególnych praktyk religijnych, surowego postu oraz zwyczajów związanych z nadchodzącą wiosną. Kaszubska tradycja wielkopostna obejmowała nie tylko Popielec i przygotowania do Wielkanocy, ale również obrzędy rybaków, rolników i pszczelarzy oraz charakterystyczne potrawy postne.

Kończy się okres karnawału. Rozpoczyna się Wielki Post – czy dziś jest on czasem wyciszenia? Śledząc otaczający nas świat trudno odnieść takie wrażenie. Jak było dawniej?

Popielcowa Środa i początek Wielkiego Postu

Analogicznie jak w całej Polsce, na Kaszubach Wielki Post rozpoczyna Pòpielcowô Strzoda (Popielcowa Środa). Do dziś chrześcijanie powstrzymują się w tym dniu od spożywania potraw mięsnych. Należy jednak zauważyć, że dawniej wymieniony post był przestrzegany w sposób o wiele bardziej rygorystyczny. Wierzono, że w noc poprzedzającą Środę Popielcową diabeł zwany z kaszubska – purtkiem, pojawia się w karczmie i przegania batem tych, którzy jeszcze tańczą. W Popielec chowano na okres całego Wielkiego Postu wszystkie instrumenty muzyczne.

Na Kaszubach południowych we wtorkowy wieczór, poprzedzający Popielec, kobiety piekły pieczywo zwane pòpjelnikiem. Było ono sporządzane z resztek ciasta po pączkach zapustnych.

Postne potrawy i dawne zwyczaje na Kaszubach

Przez cały okres Wielkiego Postu, bardzo rygorystycznie przestrzegano niespożywania potraw mięsnych. Gospodynie dokładnie szorowały wszystkie naczynia, w których niedawno pieczono, smażono mięso na zapusty. Wszelkie rondle, patelnie były chowane, aż do Świąt Wielkanocnych.

Główne pożywienie postne stanowiły suszone owoce, z których sporządzano zupy owocowe tzw. brzad, ponadto bardzo popularny żur, krupy jęczmienne, ziemniaki podawane najczęściej z zsiadłym mlekiem lub maślanką, ryby (głównie śledź, nazywany żartobliwie postnikiem), woda solona ze śledzi tzw. sledzówka, która była stosowana do omasty. Unikano spożywania jaj i masła.

Dzień św. Grzegorza – zwyczaje rybaków i pożegnanie zimy

Ważnym punktem Wielkiego Postu był dzień św. Grzegorza przypadający na 12 marca. Tego dnia, młodzież topiła w rzekach i jeziorach słomianą kukłę, będącą symbolem zimy. Zauważamy tutaj podobieństwo do stosowanego do dziś zwyczaju topienia marzanny w pierwszy dzień wiosny w większości regionów Polski.

Dzień św. Grzegorza na Kaszubach. Rys. Marian Busler

Dzień św. Grzegorza miał duże znaczenie dla kaszubskich rybaków z Nordy. Wówczas następowała uroczysta inauguracja sezonu łososiowego. Przed pierwszymi połowami o wschodzie słońca dokonywano na brzegu poświęcenia niewodu. Odbywało się to bez udziału kobiet. Pierwsze zarzucenie sieci dokonywał szyper wraz ze swymi pomocnikami. Wierzono, że obfitość połowu, uzyska się dzięki zabraniu na morze niewielkiej ilości piasku zabarwionej krwią łososia.

Święty Józef i początek wiosennych prac

Dla kaszubskich rolników ważnym terminem w Wielkim Poście był dzień św. Józefa – 19 marca, kiedy to gospodarze rozpoczynali orkę. Czyniono to symbolicznie nawet przy niesprzyjającej pogodzie. W tym dniu kaszubscy pszczelarze zaglądali do uli, szczególnie starannie je oczyszczając. Panował pogląd, że to szczególny dzień do wypraszania przez kobiety zamążpójścia – na swiãtégò Jopa gdowë i dzéwczãta proszą ò dobrégò chłopa (Na świętego Józefa wdowy i dziewczęta proszą o dobrego mężczyznę).

Czas Wielkiego Postu to okres, w którym przyroda budzi się do życia. Według dawnej tradycji za przełomowy dla wiosennej wegetacji uznawano dzień św. Marii, przypadający 25 marca, zwany strumiannym lub roztwórnym. Zwyczajowo tego dnia kaszubscy rolnicy zapoczątkowywali siew. Czasami ze względu na złą pogodę miało to znaczenie wyłącznie symboliczne.

Andrzej Busler

Droga Krzyżowa na Kalwarii Wejherowskiej. Rys. Marian Busler

Poznaj kaszubskie tradycje i zwyczaje

Wielki Post jest częścią bogatego kaszubskiego roku obrzędowego. Jeśli interesują Cię dawne zwyczaje mieszkańców regionu, przeczytaj również nasz artykuł o Wiôldżim tidzéniu i Jastrach.

Więcej informacji o tradycyjnej kulturze, obrzędowości i życiu mieszkańców regionu znajdziesz w książkach o etnografii kaszubskiej.