Ulice Gdyni. Starowiejska – ulica najpierwsza (część 4)

Ulice Gdyni

Starowiejska – ulica najpierwsza (część 4)

Po raz czwarty powracamy do dziejów najstarszej gdyńskiej ulicy – Starowiejskiej. Kontynuujemy w ten sposób opowieść o historii ulic Gdyni, która w 2026 roku obchodzi 100-lecie nadania praw miejskich.

Tym razem przybliżamy kolejny ważny kaszubski element historii tego miejsca – Dwór Kaszubski, będący jednym z najbardziej charakterystycznych punktów międzywojennej ulicy Starowiejskiej. Jego dzieje nierozerwalnie wiążą się z postacią Franciszka Grzegowskiego, przedsiębiorcy i działacza społecznego, który odegrał znaczącą rolę w rozwoju Gdyni.

Dwór Kaszubski przy ulicy Starowiejskiej

Cofając się do czasów międzywojnia, niezwykle charakterystycznym punktem ulicy Starowiejskiej był Dwór Kaszubski, związany z adresem Starowiejska 31/33. Został wybudowany przez Franciszka Grzegowskiego (1886–1969), pochodzącego z pobliskiego Kosakowa absolwenta szkoły kupieckiej.

Po powrocie z frontu I wojny światowej Grzegowski zakupił gospodarstwo położone po obu stronach obecnej ulicy Starowiejskiej. W 1928 roku otworzył Hotel Starogdyński wraz z restauracją i sklepem kolonialnym.

Dwór Kaszubski Franciszka Grzegowskiego w okresie międzywojennym. Archiwum Małgorzaty Sokołowskiej.

W 1934 roku miejsce to zostało przekształcone w Dwór Kaszubski i zyskało charakterystyczny wystrój, nawiązujący do historii, kultury i symboliki Kaszub oraz Pomorza. Stało się to za sprawą prof. Wacława Szczeblewskiego (1888–1965) i uczniów jego Pomorskiej Szkoły Sztuk Pięknych.

Tak opisywał wystrój Dworu Kaszubskiego „Dziennik Gdyński” z 2 maja 1934 roku:

(…) W sali głównej widzimy ślicznie odtworzony na zachodniej ścianie zachód słońca obok orła polskiego i gryfa kaszubskiego. Na południowej ścianie przedstawiono fragmenty starych wróżb kaszubskich oraz posąg bożka słowiańskiego Trygława. Na północnej ścianie widzimy piękne jezioro Wdzydzkie. W pierwszym pokoju od strony wejścia podziwiamy motyw starej rybackiej Gdyni oraz podobiznę statku „Św. Jerzy”, który odegrał poważną rolę w bitwie pod Oliwą. Zachodnia część lokalu ma przywodzić na myśl obecną Gdynię. Widzimy fragmenty naszej floty handlowej z nazwami statków (…).

 

Prof. Wacław Szczeblewski wraz ze studentami podczas dekorowania ścian Dworu Kaszubskiego. Archiwum Małgorzaty Sokołowskiej.

Wystrój Dworu Kaszubskiego stanowił niezwykłe połączenie symboliki narodowej, kaszubskiej tradycji oraz motywów odnoszących się do dawnej i współczesnej Gdyni. W ten sposób lokal stał się nie tylko miejscem spotkań, ale również przestrzenią prezentującą regionalne dziedzictwo i tożsamość rozwijającego się miasta.

Witryna patriotyczna Dworu Kaszubskiego. Archiwum Małgorzaty Sokołowskiej.

Franciszek Grzegowski – przedsiębiorca i społecznik

Po drugiej stronie budynku znajdowała się hurtownia owoców południowych, prowadzona przez Grzegowskiego w porozumieniu z holenderską firmą Brandship. Ponadto był on właścicielem składu hurtowego soli, stacji benzynowej oraz niewielkiej wytwórni lodu.

Franciszek Grzegowski aktywnie włączał się również w życie społeczne i samorządowe Gdyni. Współorganizował legendarny wyjazd Antoniego Abrahama i Tomasza Rogali do Wersalu.

W 1920 roku został członkiem Komitetu Budowy Katolickiej Kaplicy – późniejszego kościoła pw. Najświętszej Marii Panny przy ulicy Świętojańskiej, pierwszej świątyni w śródmieściu międzywojennej Gdyni. Był także darczyńcą jednego z trzech kościelnych dzwonów, nazwanego na cześć fundatora „Franciszkiem”.

Zasiadał w pierwszej polskiej Radzie Gminnej po 1920 roku, a później, po uzyskaniu przez Gdynię praw miejskich, również w Radzie Miejskiej.

W 1927 roku Grzegowski był założycielem i długoletnim komendantem Ochotniczej Straży Pożarnej. Pięknym zwyczajem stało się coroczne świętowanie jego imienin. W dniu św. Franciszka, 4 października, przez wiele lat przed domem komendanta Grzegowskiego pojawiał się wóz strażacki, a druhowie wygrywali na trąbkach „Sto lat”.

Przez kilka lat Franciszek Grzegowski przewodził także gdyńskiemu Bractwu Kurkowemu, a w 1938 roku został ogłoszony królem kurkowym. Rok wcześniej wszedł w skład Kaszubskiego Komitetu Budowy Koszar w Gdyni.

Zniszczenie Dworu Kaszubskiego podczas II wojny światowej

Podczas II wojny światowej Dwór Kaszubski został przejęty przez Niemców i funkcjonował pod nazwą Deutsches Haus. W 1943 roku budynek został zniszczony podczas nalotu alianckiego. Restauracja i hotel uległy całkowitemu zniszczeniu.

Zbombardowany Dwór Kaszubski w 1943 roku. Archiwum Małgorzaty Sokołowskiej.

Po wojnie Franciszek Grzegowski zamierzał odbudować Dwór Kaszubski. W realiach nowej rzeczywistości politycznej i gospodarczej okazało się to jednak niemożliwe. Jedno z charakterystycznych miejsc przedwojennej Gdyni bezpowrotnie zniknęło z krajobrazu ulicy Starowiejskiej.

Historia Dworu Kaszubskiego pozostaje ważnym świadectwem obecności Kaszubów w życiu gospodarczym, społecznym i kulturalnym międzywojennej Gdyni. Przypomina również o ludziach, którzy przyczynili się do rozwoju miasta i nadawali mu niepowtarzalny charakter.

Miejsce, w którym znajdował się Dwór Kaszubski – po prawej stronie fotografii. Fot. Andrzej Busler.

Andrzej Busler

Tekst ukazał się pierwotnie w miesięczniku społeczno-kulturalnym „Pomerania”, nr 6/2025.

Autor składa podziękowanie Małgorzacie Sokołowskiej za udostępnienie fotografii archiwalnych.

Poznaj pozostałe części cyklu „Starowiejska – ulica najpierwsza”

Historia Dworu Kaszubskiego to kolejny rozdział opowieści o najstarszej gdyńskiej ulicy. Zachęcamy do przeczytania również wcześniejszych części cyklu:

• Starowiejska – ulica najpierwsza (część 1)

• Starowiejska – ulica najpierwsza (część 2)

• Starowiejska – ulica najpierwsza (część 3)

Książki nawiązujące do historii Gdyni znajdziesz w naszej księgarni – Historia Gdyni – książki i publikacje.