Co ma wspólnego Wolski z Białoszewskim? Obaj pozostawili polskiej literaturze sugestywne i szczegółowe opisy oblężonego miasta. Własnym, niepowtarzalnym językiem. Poza tym różni ich wszystko: epoka, wykształcenie… a przede wszystkim ten język. Archaizmy i regionalizmy Wolskiego pozwolą nam – jeśli tylko okażemy im trochę cierpliwości – wczuć się w smak codziennego życia w Gdańsku obleganym przez Francuzów i Polaków Anno Domini 1807.
Narracja Walentego Wolskiego (1750–1829), pomorskiego bibliofila i dziedzica Niestępowa, pozwala nam nadto na odtworzenie plastycznej panoramy realiów wioski, leżącej na zapleczu walk i nękanej wojennymi rekwizycjami. Tekst dzienników uzupełnia szkic o ich autorze.
SPIS RZECZY
Wstęp do wydania pierwszego 7
Walenty Wolski z Niestępowa
Wizerunek nieszczęśliwości wojny 11
W roku 1806 13
W roku 1807 25
Kapitulacja 145
Rok 1808 202
Do czytelnika 217
Załączniki 219
Ryszard Marciniak
Pomorski bibliofil Walenty Wolski 225
Posłowie 255
WSTĘP DO WYDANIA PIERWSZEGO
W „Zapiskach” nr 2, str. 33–40 podał ksiądz Heliodor Łaszewski z Dźwierzna cenne szczegóły o Walentym Wolskim (zmarł 1829), dziedzicu Niestępowa pod Gdańskiem, którego opis uroczystości przy ustanowieniu katedry w Pelplinie (1824 r.) wydrukowany jest z autografu w „Roczniku” XIII².
Biblioteka Towarzystwa Naukowego³ poszczycić się może większą pracą obywatela tego. Jest to rękopis w ósemce⁴, 18 centymetrów wysoki, 10 ½ centymetra szeroki, o 254 stronach, od piątej aż ostatniej przez autora własnoręcznie równym, wyraźnym pismem zapisany i przez niego (por. „Zapiski” nr 2, str. 34) w zieloną tekturę z grzbietem skórkowym oprawiony. Na grzbiecie jest numer 663 ręką Wolskiego wypisany. W bibliotece naszej rękopis dostał numer B 24, tu dokonano też liczbowania stron. Pierwsza, nieliczbowana karta jest próżna, druga ma tylko napis: Es Libris Bibliothecae Valentini Wolski 1810, Valoris fl. 3⁵.
— WSTĘP —
Powód do napisania książki skoremu do pióra autorowi sam się nastręczył. Położone blisko Gdańska Niestępowo po bitwie pod Jeną (14 października 1806 r.) wystawione było na liczne przechody i rekwizycje wojsk, najprzód pruskich, następnie francuskich i połączonych z nimi saskich i polskich. Nadto przypadek zrządził, że dziedzic przed nadejściem Francuzów, znurzony nieustannymi wymogami żołnierstwa, „chcąc sobie trochę wytchnąć i spocząć”, z rodziną swą na kilka dni do Gdańska odjechał, gdzie jako dyrektor Towarzystwa Kredytowego czyli Ziemstwa (Landschaft) miał rozległe stosunki towarzyskie i wygodne urzędowe pomieszkanie w gmachu Ziemstwa przy ulicy Świętego Ducha. Atoli pobyt ten przeciągnął się na przeszło dwa miesiące, gdyż niespodzianie nadeszli Francuzi i zabrali się do oblegania twierdzy i miasta. Uciążliwe to i nieraz śmiercią grożące oblężenie przebył Wolski z rodziną najprzód u dominikanów, następnie w ciasnej najętej izdebce w Niederstadt⁶.
I tu, i w domu nie zaniechał on prowadzić dokładnego dziennika. Więc gdy w 1810 r. „dla pamiątki następcom” swoim wszystkie ciężary wojenne, jakie sam i ludzie jego ponieśli, spisywać zaczął, wciągnął do ciekawej tej pracy statystycznej także szczegóły z przebytego oblężenia, uzupełniając je danymi ze świeżo wówczas wyszłej książki obywatela gdańskiego: Geschichte der Belagerungen und Blockaden Danzigs von der frühesten bis auf die gegenwärtige Zeit. Ein historischer Versuch von Friedrich Karl Gottlieb von Duisburg. Danzig. Bei Friedrich Treschel⁸, 1808. W niej opis oblężenia z 1807 r. obejmuje niemal połowę miejsca, bo od str. 163 do końca, to jest do strony 316. Na osobnej karcie dodane jest nadto wyszczególnienie wojska oblężniczego.
W tej części Wolski skracał opis Duisburga uzupełniając go własnymi wspomnieniami. W szczegółach z Niestępowa jest on natomiast zupełnie samodzielny. Tak powstał rękopis, dziś, po stu latach, mający wielką wartość historyczną, a większą jeszcze statystyczną, której mu dodają obfite i dokładne zapiski autora odnoszące się do ciężarów wojennych.
O majątkach wiejskich, szlacheckich z Prus Zachodnich nie mamy żadnej drugiej podobnej pracy. Tym chętniej wydajemy niniejszą całość bez opuszczeń, nie zmieniając wyrazów ani pisowni; tylko niejednostajne kropkowanie i kreskowanie liter dajemy według dzisiejszej ortografii (por. „Rocznik” XIII, 42). Co z Duisburga książki wzięte, drukujemy petitem, przytaczając obok liczby stron także petitem. Uzupełnienia Wolskiego odróżnione są kursywą.
Sam autor uprzedził czytelników swoich, że stylu nie gładził, przeznaczając książkę dla ciasnego kółka rodzinnego. Nie można go tedy winić za uchybienia zdarzające się szczególnie w ustępach z Duisburga tłumaczonych; wyrazy z niemczyzny wzięte, jak szufla (łopata), sznary (grzechotki), szturmu głoki (dzwonienie na trwogę) i inne złożyć trzeba na pośpiech w pisaniu, nie na brak znajomości języka.
Pamiętnik jest zbyt obszerny, byśmy go w jednym „Roczniku” pomieścić mogli. Wydamy go w dwóch, z osobną paginacją. Na końcu dołączony będzie wyczerpujący wykaz osób, miejscowości i przedmiotów.
Grzybno, 31 sierpnia 1909 r.
Ks. Stanisław Kujot
Zaloguj przez Facebooka
Zaloguj przez Google
