Wytwórczość metaloplastyczna z osady w Janowie Pomorskim

Wytwórczość metaloplastyczna z osady w Janowie Pomorskim

Wytwórczość metaloplastyczna z osady w Janowie Pomorskim. Wyniki specjalistycznych badań artefaktów z metali kolorowych i szlachetnych pozyskanych w sezonach badawczych 1984-1991 oraz 2000-2008 - Janów Pomorski Stan. 1

Wytwórczość metaloplastyczna Skandynawów epoki wikingów charakteryzuje się wyjątkowym bogactwem motywów zdobniczych. Obok kompozycji geometrycznych – koncentrycznych kółek, trójkątów, czy spiral – mających w gruncie rzeczy uniwersalny wymiar, szczególne miejsce zajmują wątki zoomorficzne i antropomorficzne. Są to wizerunki dzikich, walczących zwierząt, często zawierających elementy różnych gatunków (ssaków, gadów, ptaków), połączonych ze sobą w jeden abstrakcyjny obraz. Przedstawione są niezwykle dynamicznie i w zamierzeniu twórców groźnie – rozwarte paszcze, wyłupiaste oczy, rozszerzone nozdrza. Postacie ludzkie posiadają duże głowy z wyłupiastymi oczami, wąskie talie i gruszkowate nogi. Nie zawsze można odczytać logikę przenikania się tych postaci i przesłanie tak przekazanej opowieści. Jest natomiast pewne, że inspiracją dla autorów tych dzieł była mitologia. Jak zauważyła to Hanna Kóčka-Krenz w swojej monografii dotyczącej złotnictwa skandynawskiego IX-XI wieku (1983), „na tle europejskiej sztuki złotniczej, złotnictwo skandynawskie manifestuje się jako rzemiosło artystyczne wysoce oryginalne, choć niewątpliwie adaptujące i twórczo modyfikujące wiele elementów sztuki zachodnioeuropejskiej (nadreńsko-karolińskiej, nadreńsko-ottońskiej, anglosaskiej i iryjskiej) oraz w mniejszym stopniu wschodnioeuropejskiej (z Rusi Kijowskiej i Bizancjum), a także orientalnej”. 

(Ze wstępu)

Spis treści

PRZEDMOWA /15
FOREWORD /15
Marek F. Jagodziński
Jarosław Strobin, Karol Żołędziowski
WYTWÓRCZOŚĆ METALOPLASTYCZNA Z OSADY
W JANOWIE POMORSKIM /19
METALWORKING AT VIKING AGE SETTLEMENT AT JANÓW POMORSKI /19
WPROWADZENIE /20
INTRODUCTION /20
CHARAKTERYSTYKA STANOWISKA, ŚLADY PRACOWNI
METALURGICZNYCH /20
DESCRIPTION OF SITE, REMAINS OF METALWORKING WORKSHOPS /20
STAN BADAŃ NAD REKONSTRUKCJĄ TECHNIK PRODUKCJI
WCZESNOŚREDNIOWIECZNEGO RZEMIOSŁA ZŁOTNICZEGO /26
STATE OF RESEARCH ON THE RECONSTRUCTION OF PRODUCTION
TECHNIQUES OF EARLY MEDIEVAL GOLDSMITH’S CRAFTS /26
PREZENTACJA ANALITYCZNO-OPISOWA ARTEFAKTÓW /29
PRESENTATION OF ARTEFACTS – ANALYSIS AND DESCRIPTION /29
ROZDZIAŁ I - OZDOBY /29
CHAPTER I JEWELLERY /29
1. ZAPINKI /29
1. BROOCHES /29
1.1. ZAPINKI OWALNE (ŻÓŁWIOWATE) /30
1.1. OVAL (TORTOISE) BROOCHES /30
1.2. ZAPINKI RÓWNORAMIENNE /31
1.2. EQUAL ARMED BROOCHES /31
1.3. ZAPINKA PROSTOKĄTNA /34
1.3. RECTANGULAR BROOCH /34
1.4. ZAPINKI TRÓJLISTNE /35
1.4. TREFOIL BROOCHES /35
1.5. ZAPINKI JĘZYCZKOWATE /36
1.5. TONGUE SHAPED BROOCHES /36
1.6. ZAPINKI TARCZOWATE /37
1.6. DISC BROOCHES /37
8 JAROSŁAW STROBIN, KAROL ŻOŁĘDZIOWSKI
1.7. ZAPINKI PIERŚCIENIOWATE (PODKOWIASTE) /40
1.7. RING (PENANNULAR) BROOCHES /39
1.8. ELEMENTY INNYCH TYPÓW ZAPINEK /40
1.8. FRAGMENTS OF OTHER BROOCH TYPES /40
1.9. KOLCE ZAPINEK /42
1.9. BROOCH PINS /42
2. SZPILE /42
2. PINS /42
2.1. SZPILE PIERŚCIENIOWATE /43
2.1. RINGED PINS /42
2.2. SZPILE Z WIELOPŁASZCZYZNOWYMI GŁÓWKAMI /44
2.2. PINS WITH FACETED HEADS /44
2.3. SEGMENTOWE GŁÓWKI SZPIL /44
2.3. SEGMENTED PIN HEADS /44
2.4. ANTROPOMORFICZNE GŁÓWKI SZPIL /45
2.4. ANTHROPOMORPHIC PIN HEADS /45
2.5. BLIŻEJ NIEOKREŚLONE FRAGMENTY SZPIL /46
2.5. NONDESCRIPT PIN FRAGMENTS /46
3. BRANSOLETY I NASZYJNIKI /46
3. BRACELETS AND NECKLACES /46
4. PIERŚCIENIE /47
4. RINGS /47
5. ZAWIESZKI /49
5. PENDANTS /49
6. PACIORKI /58
6. BEADS /58
ROZDZIAŁ II - ELEMENTY OPORZĄDZENIA /60
CHAPTER II - ELEMENTS OF THE EQUIPMENT /60
1. METALOWE ELEMENTY PASÓW (KLAMRY, OKUCIA KOŃCÓW PASA, ELEMENTY
MOCUJĄCE) /60
1. METAL PARTS OF THE BELTS (BUCKLES, STRAP ENDS, MOUNTS) /60
2. OZDOBNE NITY /69
2. DECORATIVE RIVETS /69
3. ELEMENTY UZBROJENIA /70
3. ARMS AND ARMOUR /70
ROZDZIAŁ III - PRZEDMIOTY CODZIENNEGO UŻYTKU /73
WYTWÓRCZOŚĆ METALOPLASTYCZNA Z OSADY W JANOWIE POMORSKIM 9
CHAPTER III - EVERYDAY USE UTENSILS /73
1. FRAGMENTY METALOWYCH NACZYŃ /73
1. FRAGMENTS OF METAL VESSELS /73
2. PRZĘŚLIKI OŁOWIANE /74
2. LEAD SPINDLE WHORLS /74
3. IGIELNIKI, IGŁA /74
3. NEEDLE CASES, NEEDLE /74
4. OKUCIA KRZESIWA /75
4. FIRE STRIKER MOUNTS /75
5. KŁÓDKI, ZAMKI, KLUCZE, NOŻE I NOŻYCE /75
5. PADLOCKS, LOCKS, KEYS, KNIVES AND SCISSORS /75
6. KLAMERKA HACZYKOWATA, HAFTKA /77
6. BELT HOOK, SHARP-HOOKED CLASP WITH TWO ATTACHMENT-KNOPS /77
7. ŁAŃCUSZKI, OGNIWA /78
7. CHAINS, CHAIN LINKS /78
8. OKUCIA SPRZĘTÓW /79
8. MOUNTS /79
ROZDZIAŁ IV - INSTRUMENTY DO WAŻENIA /81
CHAPTER IV - WEIGHING INSTRUMENTS /81
1. WAGI /81
1. SCALES /81
2. ODWAŻNIKI /82
2. WEIGHTS /82
ROZDZIAŁ V - NARZĘDZIA /83
CHAPTER V - TOOLS /83
1. MŁOTKI 83
1. HAMMERS /83
2. KOWADŁA /85
2. ANVILS /85
3. PILNIK /86
3. FILE /86
4. NARZĘDZIA DO ZDOBIENIA I OBRÓBKI POWIERZCHNI (DŁUTKA, PUNCE, RYLCE,
SKROBAKI, METALOWE GŁADZIDŁA) /87
4. SURFACE WORKING TOOLS /86
5. KLESZCZE /88
5. TONGS /88
10 JAROSŁAW STROBIN, KAROL ŻOŁĘDZIOWSKI
6. OSEŁKI, KAMIENIE I KOŁA SZLIFIERSKIE /89
6. WHETSTONES, STONES AND GRINDING WHEELS /89
7. OŁOWIANA FORMA (MATRYCA DO WOSKOWYCH MODELI), MODELE DO
FORMOWANIA /90
7. LEAD MOULD (MATRIX FOR WAX MODEL CASTING), MODELS FOR CASTING /90
8. CERAMIKA METALURGICZNA (TYGLE, FORMY, KUPELA) /92
8. METALLURGICAL CERAMICS (CRUCIBLES, CERAMIC MOULDS, CUPEL) /92
9. KAMIENNA FORMA ODLEWNICZA /94
9. STONE CASTING MOULD /93
10. DYSZE MIECHÓW /95
10. BELLOW NOZZLES /94
ROZDZIAŁ VI - SUROWCE, PÓŁPRODUKTY I ODPADY METALOWE /95
CHAPTER VI - RAW MATERIALS, SEMI-FINISHED PRODUCTS AND METAL
WASTE /95
1. SZTABKI /95
1. INGOTS /95
2. DRUTY I TAŚMY /98
2. WIRE /98
3. BLACHY /99
3. METAL SHEET /98
4. WADLIWY ODLEW SZPIL /99
4. FAILED CASTING OF PINS /99
5. WYPEŁNIENIA KANAŁÓW WLEWOWYCH /100
5. SPRUE FILLINGS /100
6. AMORFICZNE FRAGMENTY SUROWCA /100
6. AMORPHIC FRAGMENTS OF MATERIALS /100
7. FRAGMENTY PALENISK /101
7. HEARTH FRAGMENTS /101
ROZDZIAŁ VII - TECHNOLOGIA WCZESNOŚREDNIOWIECZNYCH
PRACOWNI NA PRZYKŁADZIE TRUSO /102
CHAPTER VII - EARLY MIDDLE AGES METALWORKING TECHNOLOGY
BASED UPON EXAMPLES FROM TRUSO /102
1. SUROWCE WYKORZYSTYWANE W METALURGII KOLOROWEJ /102
1. RAW MATERIALS USED IN NON-FERROUS METALLURGY /102
1.1. MIEDŹ /103
1.1. COPPER /103
1.2. STOPY MIEDZI /104
WYTWÓRCZOŚĆ METALOPLASTYCZNA Z OSADY W JANOWIE POMORSKIM 11
1.2. COPPER ALLOYS /104
1.3. OŁÓW /109
1.3. LEAD /109
1.4. CYNA /111
1.4. TIN /111
1.5. SREBRO I STOPY SREBRA /112
1.5. SILVER AND SILVER ALLOYS /113
1.6. ZŁOTO /115
1.6. GOLD /116
2. TECHNIKI PRODUKCJI /117
2. CRAFTING TECHNIQUES /117
2.1. PRODUKCJA TYGLI /117
2.1. CRUCIBLES /117
2.2. ODLEWANIE /119
2.2. CASTING /119
2.2.1. ODLEWANIE W JEDNOCZĘŚCIOWYCH FORMACH OTWARTYCH /119
2.2.1. CASTING IN OPEN MOULDS /119
2.2.2. ODLEWANIE W FORMACH GLINIANYCH /121
2.2.2. CASTING IN CLAY MOULDS /121
2.2.3. ODLEWY Z ODCISKIEM TKANINY /125
2.2.3. CASTING WITH TEXTILE RELIEF /125
2.2.4. ODLEWANIE W FORMACH KAMIENNYCH /127
2.2.4. CASTING IN STONE MOULDS /127
2.2.5. ODLEWY W ZIEMI FORMIERSKIEJ /128
2.2.5. SAND CASTING /128
2.2.6. TWORZENIE MODELI ODLEWNICZYCH /129
2.2.6. MAKING MODELS FOR CASTING /129
ROZDZIAŁ VIII - DZIAŁALNOŚĆ METALOPLASTYCZNA W TRUSO /131
CHAPTER VIII METALWORKING IN TRUSO /131
1. ODLEWNICTWO /131
1. CASTING /131
2. KUCIE /133
2. FORGING /133
3. PRODUKCJA PRĘTÓW I DRUTÓW /134
3. ROD AND WIRE MAKING /135
4. PRODUKCJA BLACH /135
12 JAROSŁAW STROBIN, KAROL ŻOŁĘDZIOWSKI
4. MAKING METAL SHEET /135
5. PRODUKCJA ELEMENTÓW PROFILOWANYCH /136
5. CRAFTING PROFILED ELEMENTS /136
6. DRUTOWNICTWO /136
6. WIRE MAKING 137
7. TECHNIKI ZGRZEWANIA /137
7. HEATING JOINING TECHNIQUES /138
8. FILIGRAN /138
8. FILIGREE /138
9. GRANULACJA /140
9. GRANULATION /140
10. MECHANICZNE METODY ZDOBIENIA POWIERZCHNI /140
10. MECHANICAL SURFACE DECORATION /141
10.1. PUNCOWANIE /140
10.1. PUNCHING /141
10.2. RYTOWANIE /143
10.2. ENGRAVING /143
10.3. INKRUSTACJA /144
10.3. INCRUSTATION /144
11. TECHNIKI ŁĄCZENIA ELEMENTÓW OZDÓB /144
11. TECHNIQUE OF JOINING ELEMENTS /144
11.1. METODY MECHANICZNE /144
11.1. MECHANICAL METHODS /144
11.2. LUTOWANIE /146
11.2. SOLDERING /147
12. POWŁOKI METALICZNE /148
12. METAL COATING /149
12.1. ZŁOCENIE /148
12.1. GILDING /149
12.2. SREBRZENIE /150
12.2. COATING WITH SILVER /150
12.3. TECHNIKI AMALGAMATOWE /150
12.3. AMALGAMATION TECHNIQUES /151
12.4. CYNOWANIE /151
12.4. COATING WITH TIN /151
12.5. POWŁOKI ZE STOPÓW MIEDZI /152
12.5. COATING WITH COPPER ALLOYS /152
WYTWÓRCZOŚĆ METALOPLASTYCZNA Z OSADY W JANOWIE POMORSKIM 13
13. OBRÓBKA WYKOŃCZENIOWA POWIERZCHNI.
TECHNIKI SZLIFIERSKIE I POLERSKIE /153
13. FINISHING. POLISHING AND BURNISHING TECHNIQUES /154
PODSUMOWANIE /155
SUMMARY /155
CHARAKTERYSTYKA LOKALNEJ WYTWÓRCZOŚCI /155
PROFILE OF LOCAL ARTISANAL ACTIVITY /155
CHRONOLOGIA I KONTAKTY HANDLOWE /158
CHRONOLOGY AND TRADE CONTACTS /158
ANALIZY METALOZNAWCZE - TABELE /163
METALLURGIC ANALYSIS – TABLES /163
Ewelina Miśta-Jakubowska, Karol Żołędziowski
ZESTAWIENIE WYNIKÓW ANALIZ SKŁADU CHEMICZNEGO ZABYTKÓW
Z JANOWA POMORSKIEGO/TRUSO /164
Elżbieta Pawlicka, Zdzisław Hensel
WYNIKI ANALIZ SKŁADU CHEMICZNEGO ZABYTKÓW METALOWYCH POCHODZĄCYCH
Z BADAŃ W LATACH 1984-1991 /180
KATALOG /189
CATALOGUE /189
BIBILOGRAFIA/BIBLIOGRAPHY /291