Gdyńskie dzielnice

Redłowo – od średniowiecznej osady do gdyńskiej dzielnicy

Kontynuuję cykl związany z historią Gdyni, w którym prezentujemy dzieje obecnych dzielnic tego miasta. Tym razem przeniesiemy się do Redłowa, położonego na niezwykle urozmaiconym pod względem fizjograficznym terenie. Czytelników szczególnie zainteresowanych tym tematem odsyłam do książki Tomasza Rembalskiego Gdynia i jej dzielnice przed powstaniem miasta (XIII–XX wiek), z której zaczerpnąłem część poniższego materiału.

Średniowieczne początki Redłowa

Na terenie Redłowa znajdują się liczne stanowiska archeologiczne, m.in. dawne cmentarzysko grobów skrzynkowych z urnami twarzowymi z czasów przed naszą erą, odkryte w 1836 roku. Prace badawcze potwierdzają, że osadnictwo na tym terenie występowało już w epoce brązu (1300–1100 lat p.n.e.).

Nazwa wsi Redłowo po raz pierwszy została wzmiankowana w 1362 roku przy okazji potwierdzenia granic parafii oksywskiej. Mogła powstać od określenia narzędzia rolniczego lub średniowiecznej miary powierzchni – redła (radła).

W 1365 roku komtur gdański Ludwik von Essen wystawił sołtysowi Piotrowi przywilej lokacyjny dla Redłowa, obejmującego obszar 31 łanów, powstałego na porębach (karczunkach). Dodatkowo sołtys i chłopi redłowscy otrzymali prawo połowu ryb przy granicach wsi. Zostali również zobowiązani przez komtura do wystawienia pachołka na wyprawy wojenne.

Na początku XV wieku Redłowo obejmowało 28 łanów, tj. około 476 ha. Po zakończeniu wojny trzynastoletniej w 1466 roku wieś przeszła we władanie króla polskiego. W 1472 roku Kazimierz Jagiellończyk podczas pobytu w Toruniu wystawił dokument, na mocy którego wydzierżawił Redłowo za 100 florenów węgierskich Ściborowi z Kacka oraz jego braciom Pawłowi i Jakubowi – właścicielom dóbr Mały Kack i Kolibki. W rękach tej rodziny miejscowość pozostawała przez kilkadziesiąt lat.

Do końca istnienia I Rzeczypospolitej Redłowo nie powróciło w bezpośrednie posiadanie króla polskiego. W 1570 roku wieś, mającą wówczas 39 łanów, wydzierżawił Tomasz Sokołowski. Następnie dzierżawcami byli Konopaccy, a od 1615 roku ławnik ziemi puckiej Jerzy Hein i jego żona Brygida. Od 1656 roku kolejnym dzierżawcą był Daniel Ernest Cyremberg.

W księdze poborowej (podatku pogłównego) z 1662 roku oddzielnie spisano mieszkańców Redłowa Wysokiego i Redłowa Niskiego. W Wysokim mieszkały wówczas cztery rodziny (12 osób powyżej 10. roku życia), natomiast w Niskim sześć rodzin (21 osób powyżej 10. roku życia).

Po potopie szwedzkim miejscowość doznała znacznych zniszczeń. Z dawnych trzech gburów (gospodarzy) pozostało dwóch. Nieopodal wsi znajdowała się karczma niejakiego Abrahama, działająca na mocy przywileju królewskiego z 1649 roku.

W kolejnych latach Redłowo mieli w posiadaniu Radziwiłłowie i Sobiescy, a w XVIII wieku wieś przeszła w ręce rodziny Przebendowskich. W 1757 roku otrzymał ją chorąży pomorski i generał porucznik wojsk konnych Józef Antoni Przebendowski oraz jego żona Bernardyna. Nie zachowała się o nim dobra pamięć. Odznaczał się kłótliwością i chciwością, a od 1771 roku zabiegał o przychylność Fryderyka II.

Według przeprowadzonej w 1765 roku lustracji dóbr królewskich w Redłowie Wysokim znajdował się jeden folwark, na którego gruntach uprawiano głównie zboża (żyto, jęczmień i owies). Dodatkowo była tutaj owczarnia (około 100 owiec).

Redłowo pod panowaniem pruskim

W 1772 roku liczący 8 łanów i 22 mieszkańców folwark poddzierżawił od Przebendowskich niejaki Kriesen (lub Kriesel). Dziewięć lat później zamieszkiwało tutaj 14 katolików i pięciu innowierców.

W 1793 roku Przebendowscy sprzedali zadłużone dobra rodzinne, a potomkowie Józefa Przebendowskiego podzielili między siebie pozostałe wsie – Chylonię, Cisowę i Redłowo, które stało się główną siedzibą Augusta Przebendowskiego. Wnukowie Augusta byli ostatnimi męskimi potomkami Przebendowskich. W 1905 roku ród ten uważano za wygasły.

Po śmierci Augusta Przebendowskiego w 1808 roku majątek redłowski wraz z Chylonią i Cisową przeszedł w bezpośredni zarząd pruskiego Skarbu Państwa. Od 1808 roku przez najbliższe cztery lata Redłowo dzierżawiono nieznanym osobom. Od 1816 roku majątkiem zarządzała rodzina Grubów z Wiczlina. Do znanych gburskich rodzin redłowskich możemy zaliczyć również ród Rosickich.

Po śmierci Jakuba Grubby w 1843 roku folwark redłowski znalazł się w zarządzie jego spadkobierców. W 1856 roku nabył go porucznik Foss. Kolejne nazwiska właścicieli, na które natrafiamy, to Förstner (1867), von Beckmann (1871) i Ottomar Hermes (1888). Dobrami tego ostatniego zarządzał w 1891 roku Wilhelm Rehberg.

Według badań Stefana Ramułta pod koniec XIX wieku Redłowo Wysokie zamieszkiwało 229 osób, z których 174 było Kaszubami-katolikami, 45 Niemcami-ewangelikami i 10 Niemcami-katolikami.

Od 1902 roku dzierżawcą Redłowa był Hermann Kulling, a osiem lat później niejaki Gumz. W 1905 roku miejscowość obejmowała 484,1 ha i zamieszkiwało ją 281 osób.

W pierwszej dekadzie XX wieku następowało stopniowe zmniejszanie się powierzchni majątku. Tendencja ta utrzymała się także po powrocie tych ziem do Polski w 1920 roku. W 1923 roku majątek redłowski liczył 217 ha. Jego właścicielem był Skarb Państwa, a zarządcą niejaki Sośnicki. Sześć lat później folwark w Redłowie połączono z majątkiem w Grabówku. Wspólnie obejmowały one 359 ha.

W okresie międzywojennym i podczas II wojny światowej

W okresie międzywojennym majątek został rozparcelowany, a dwór przystosowano na dom wypoczynkowy Ministerstwa Rolnictwa i Reform Rolnych. Zabudowania dawnego majątku zostały w większości zniszczone podczas II wojny światowej.

W 1933 roku część gruntów przejęło miasto Gdynia w bezpłatną i wieczystą dzierżawę z prawem poddzierżawy. W późniejszym czasie przekazano je Towarzystwu Budowy Osiedli. W lipcu 1934 roku Redłowo znalazło się w granicach gminy Orłowo Morskie, którą niecały rok później włączono w obręb miasta Gdyni.

Według planów nad brzegiem morskim miała powstać dzielnica mieszkalna, a na Polance Redłowskiej kompleks sportowy. W 1932 roku zakończono budowę stadionu, kortów tenisowych i strzelnicy. Ponadto wytyczono ulicę Kopernika wraz z kilkoma mniejszymi, przylegającymi do niej ulicami.

Pod koniec 1933 roku Towarzystwo Budowy Osiedli rozpoczęło budowę serii 10 domków jednorodzinnych i 16 domów bliźniaczych. Polankę Redłowską, administrowaną przez TBO, wydzierżawiono częściowo pod obozy wypoczynkowe Zawodowej Straży Pożarnej w Gdyni oraz Instytutowi Oświaty i Kultury im. Stefana Żeromskiego w Warszawie na cele obozów letnich dla pracowników fizycznych.

W 1937 roku zbudowano koszary dla 2. Morskiego Pułku Strzelców, a w 1938 roku na terenie Kępy Redłowskiej utworzono rezerwat krajobrazowy (127 ha).

Rezerwat „Kępa Redłowska” z malowniczym klifem orłowskim. Fot. Andrzej Busler

We wrześniu 1939 roku toczyły się tutaj ciężkie walki wydzielonego oddziału „Redłowo” pod dowództwem ppłk. Ignacego Szpunara z przeważającymi siłami niemieckimi. Redłowo Górne stało się miejscem ostrzału z pancernika „Schleswig-Holstein”. Poza koszarami 2. Morskiego Pułku Strzelców polscy obrońcy usytuowali tam stanowiska baterii nadbrzeżnej i przeciwlotniczej.

Według relacji dotyczących obrony Gdyni informacje o polskich stanowiskach wojskowych Niemcy zdobywali również poprzez działalność szpiegowską tzw. V kolumny, rozwiniętą szczególnie w Małym Kacku, w zabudowaniach młynarza Horsta Kühla. W czasie okupacji został on przewodniczącym nazistowskiej organizacji partyjnej NSDAP, a ponadto pełnił obowiązki komisarza zarządu gminy niemieckiej.

Po klęsce wrześniowej dawne koszary 2. Morskiego Pułku Strzelców stały się miejscem internowania mieszkańców Gdyni, których następnie kierowano do obozów pracy przymusowej, obozów koncentracyjnych, a także miejsc zagłady w Piaśnicy.

W kolejnych latach okupacji Niemcy urządzili w tym miejscu centrum szkolenia swoich wojsk lądowych i morskich, a nazwę dzielnicy zmienili na Hochredlau.

W 1946 roku w Redłowie powstał Cmentarz Obrońców Wybrzeża, na którym spoczęły m.in. szczątki ppłk. Ignacego Szpunara oraz ofiar zbrodni piaśnickiej. W pierwotnych planach cmentarz miał być otoczony parkiem zieleni, podobnie jak cała dzielnica. W tym czasie Redłowo wzbogaciło się o przedszkole i Dom Opieki Społecznej.

Cmentarz Obrońców Wybrzeża. Fot. Andrzej Busler

Cmentarz Obrońców Wybrzeża. Fot. Andrzej Busler

Grób dowódcy obrony Gdyni w 1939 roku – płk. Stanisława Dąbka. Fot. Andrzej Busler

Grób dowódcy 2. Morskiego Pułku Strzelców – ppłk. Ignacego Szpunara. Fot. Andrzej Busler

Redłowski cmentarz to także miejsce spoczynku ofiar zbrodni pomorskiej dokonanej przez Niemców w Lesie Piaśnickim na początku II wojny światowej. Fot. Andrzej Busler

Tablica poświęcona gdynianom – ofiarom zbrodni piaśnickiej. Fot. Andrzej Busler

Na redłowskim cmentarzu spoczywają polscy obrońcy z 1939 roku, żołnierze Wojska Polskiego, którzy walczyli o wyzwolenie w 1945 roku, ofiary zbrodni w Lesie Piaśnickim oraz żołnierze radzieccy polegli na tych ziemiach w 1945 roku. Fot. Andrzej Busler

Powojenny rozwój Redłowa

W 1950 roku na Polance Redłowskiej powstały odkryte baseny pływackie. Po fali odwilży październikowej w 1956 roku zawiązano osiedlowy komitet budownictwa indywidualnego, który rozdysponował poszczególne tereny dla zakładów pracy. Powstało wiele spółdzielni mieszkaniowych i rozpoczęła się intensywna zabudowa dzielnicy domkami jednorodzinnymi.

Taki stan nie trwał jednak długo. Na początku lat 60., zgodnie z obowiązującą doktryną KC PZPR, według której budownictwo jednorodzinne oznaczało marnowanie terenu, rozpoczęto zabudowę Redłowa Górnego blokami z wielkiej płyty, realizowaną przez Robotniczą Spółdzielnię Mieszkaniową im. Komuny Paryskiej.

W 1956 roku redłowskie koszary zostały opuszczone przez wojsko. Trzy lata później na ich terenie powstał Szpital Morski im. PCK.

Szpital Morski im. PCK w Gdyni – dawniej koszary wojskowe. Fot. Andrzej Busler

W latach 1947–1957 na terenie Kępy Redłowskiej powstała 11. Bateria Artylerii Stałej z armatami morskimi kalibru 130 mm. Obecnie część jej zachowanych stanowisk jest atrakcją turystyczną.

Odrestaurowane działo 11. Baterii Artylerii Stałej na terenie rezerwatu „Kępa Redłowska”. Fot. Andrzej Busler

W 1964 roku dzielnica wzbogaciła się o Szkołę Podstawową nr 34 im. Leonida Teligi. W 1985 roku powstała kolejna placówka zdrowotna – Instytut Medycyny Morskiej i Tropikalnej.

W 1993 roku ukończono budowę Osiedla Zielonego, a w 1996 roku kościoła pw. Chrystusa Miłosiernego. W kolejnych dziesięcioleciach postępowała zabudowa deweloperska. Powstały m.in. Redłowski Stok, Redłowska Kaskada oraz 3T Office Park o powierzchni biurowej 38,5 tys. m², należący do największych kompleksów biurowych w Trójmieście.

Jedną z najważniejszych inwestycji na terenie Redłowa w ostatnich latach była rozbudowa Pomorskiego Parku Naukowo-Technologicznego z Centrum Nauki Experyment, będącego jednym z największych tego typu obiektów na Pomorzu.

Fragment zabudowań Pomorskiego Parku Naukowo-Technologicznego. Fot. Andrzej Busler

Według danych przywoływanych w pierwotnej wersji artykułu z 2023 roku dzielnica Redłowo obejmowała powierzchnię 2,96 km² i zamieszkiwało ją około 8 tys. osób.

Andrzej Busler

Tekst ukazał się w miesięczniku społeczno-kulturalnym „Pomerania” 10/2023.

Poznaj książki o historii Gdyni dostępne w księgarni CZEC.