Gdyńskie dzielnice

Pogórze – od kaszubskiej wsi do gdyńskiej dzielnicy

W obecnym numerze „Pomeranii” kontynuujemy cykl związany z historią gdyńskich dzielnic. Tym razem przeniesiemy się na malowniczo położone Pogórze, na skraju wysoczyzny morenowej, zwanej Kępą Oksywską.

Pogórze jest nazwą topograficzną, wywodzącą się od wyrażenia po górze, po górach, czyli oznaczającą osadę, która powstała na górze. W Przewodniku po polskiem wybrzeżu autorstwa J. Staśki możemy przeczytać taki oto opis Pogórza:

Z Pogórskich wzgórzy piękny widok w dolinę Gdyńską w stronę zachodnią, a tem bardziej w stronę południową i wschodnią. Na wprost nas jaśnieją domki Chyloni, za którą ciągnie się stroma ściana lasów pomorskich, a wzdłuż wyżyny wydłuża się ciemna linia toru kolejowego, którym biegnie pociąg, aż tutaj słyszany. Z tej wysokości i odległości staje się miniaturową zabawką. Z Pogórza opada, wijąc się stromo w dół w lesie gościniec, biegnący w dole przez potok Chyloński pod strzał aż do Chyloni.

Średniowieczne początki Pogórza

W innym starym przewodniku natrafiamy na następujący opis: wieś włościańska 5 km od Oksywi, to najstarsza w okolicy osada. Dawną pozostałością świadczącą o zamierzchłej historii tego miejsca są groby skrzynkowe odnalezione na tym obszarze.

Pierwsza wzmianka o Pogórzu pochodzi z 1245 roku, z dokumentu wydanego przez biskupa włocławskiego Michała. W 1346 roku nazwa tej miejscowości znalazła się w dokumencie lokacyjnym Oksywia. Możemy przeczytać w nim, że sołtys oksywski miał obowiązek dostarczania klasztorowi norbertanek z Żukowa jednej podwody, podobnie jak sołtysi z sąsiednich wsi – Pogórza i Obłuża. Wynika z tego, że Pogórze zostało przeniesione na tzw. prawo niemieckie prawdopodobnie przed 1346 rokiem.

Wiadomo, że w XVI wieku Pogórze płaciło czynsz z 17 łanów ziemi (około 290 ha). Miejscowość została wymieniona jeszcze dwukrotnie jako wchodząca w skład parafii oksywskiej – w 1362 i 1457 roku.

Według księgi poborowej z 1662 roku Pogórze zamieszkiwało osiem rodzin liczących 49 osób powyżej 10. roku życia. Sołtysem był przypuszczalnie Jakub Dyring. Wśród nazwisk lub imion głów rodzin spotkamy m.in. Tkacz, Piotr, Kot, Pank, Misopak, Matheyka i Zywr.

Do pierwszego rozbioru Rzeczypospolitej w 1772 roku Pogórze pozostawało w posiadaniu norbertanek z Żukowa, które otrzymały te ziemie w 1214 roku od księżnej Zwinisławy – żony księcia pomorskiego Mściwoja I.

Kaszubska wieś pod pruskim panowaniem

Po przejściu Pomorza pod panowanie pruskie Pogórze znalazło się pod administracją państwa pruskiego. W wyniku późniejszych przemian własnościowych, związanych również z sekularyzacją dóbr klasztornych, miejscowość stała się własnością państwową.

Zamieszkiwało ją 86 mieszkańców, gospodarujących na 8 łanach ziemi. Uprawiano głównie żyto, owies, jęczmień i groch. Hodowano 33 konie, 30 wołów, 37 krów, 139 owiec i 39 świń. Ćwierć wieku później stan pogłowia zwierząt hodowlanych był podobny, choć częściowo zmieniała się liczebność poszczególnych gatunków.

W spisie ludności z lat 1795–1798 występują nowe nazwiska mieszkańców Pogórza – Gleske, Kass, Prom, Prehna, Lipkowski, Skelnik, Borske, Dorsch i Roemer.

Według pruskich danych urzędowych sołectwo pogórskie było dziedziczne. W 1772 roku znajdowało się w rękach Pawła Doeringa – potomka Jakuba i Pawła Dyringów. W końcu XVIII wieku Pogórze przeszło we władanie rodziny Gleske. W 1820 roku sołtysem był Jakub Glaske.

Według statystyki z tego roku miejscowość zamieszkiwało 110 mieszkańców, w większości katolików, oraz czterech ewangelików. Wśród mieszkańców dominowali rolnicy, był także jeden karczmarz i jeden handlarz żywnością.

W 1832 roku Pogórze zamieszkiwały rodziny: Glaeske, Spitzbarta, Promy, Paczula, Nowca, Klucka, Dorsza, Zelonki, Hoga i Schwake.

W 1868 roku wieś liczyła 278 mieszkańców, gospodarujących na 72 łanach (około 550 ha). Według badań Stefana Ramułta w drugiej połowie XIX wieku była to typowa kaszubska wieś. Na 321 mieszkańców aż 311 pogórzan było Kaszubami-katolikami, a zaledwie 10 Niemcami-ewangelikami. Kilka lat później, w 1905 roku, wieś zamieszkiwało 294 mieszkańców.

W końcu XIX wieku powstała tu szkoła. Wcześniej dzieci z Pogórza uczęszczały do szkoły w Obłużu. Pierwszym nauczycielem został Franz Maskowski z Konarzyn (pow. człuchowski), absolwent katolickiego seminarium nauczycielskiego w Kościerzynie.

W czasie pobytu w Pogórzu dokonał zmiany nazwiska na Massberg. Do końca swego życia uważał się za Niemca. W 1907 roku przeniósł się do Węsior, a karierę nauczycielską zakończył w 1920 roku jako nauczyciel w Lipuszu. Ze względu na to, iż optował za Niemcami, po 1920 roku przeniósł się do Niezabyszewa (pow. bytowski), które znajdowało się wówczas w granicach Niemiec.

Pogórze w granicach odrodzonej Polski i Gdyni

Po I wojnie światowej i powrocie do Polski w 1920 roku Pogórze było nadal wsią rolniczą. Największe gospodarstwa należały do Feliksa Dorsza (90 ha), Antoniego Grubby (89 ha), Józefa Fichta (69 ha) i Antoniego Dobke (59 ha).

W 1935 roku część Pogórza (Pogórze Dolne) przyłączono do miasta Gdyni. Pogórze Górne zostało przyłączone dopiero w 1970 roku, wcześniej wieś należała do Kosakowa. Do dziś część wsi i gruntów należących dawniej do Pogórza nadal podlega gminie Kosakowo i stanowi odrębne sołectwo.

W 1939 roku Pogórze na skutek niezwykle zaciekłych walk z niemieckim najeźdźcą zostało niemal całkowicie zniszczone. Ten polski czyn zbrojny przeszedł do historii pod nazwą obrony Kępy Oksywskiej. W czasie okupacji Niemcy zmienili nazwę Pogórza na Gotenberg (Góra Gotów).

Według danych przywoływanych w czasie przygotowania pierwotnej wersji artykułu dzielnica Gdyni zajmowała obszar 2,36 km² i liczyła około 12,5 tys. mieszkańców. Pogórze stanowi jedną z dzielnic mieszkaniowych Gdyni. Pogórze Górne zdominowane jest przez budownictwo mieszkaniowe.

Wielu mieszkańcom Gdyni ta część miasta kojarzy się z malowniczo położoną drogą, zwaną potocznie serpentyną lub dawniej drogą siedmiu zakrętów, z której rozpościerają się rozległe widoki na okolicę.

Andrzej Busler

Malowniczy widok z drogi zwanej potocznie serpentyną (ul. kontradmirała Xawerego Czernickiego). Fot. Andrzej Busler

Historyczne centrum Pogórza (obecna ul. kontradmirała Xawerego Czernickiego). Fot. Andrzej Busler

Tekst ukazał się w miesięczniku społeczno-kulturalnym „Pomerania” 4/2024.

Poznaj książki o historii Gdyni dostępne w księgarni CZEC.