De Statu Ecclesiae Evangelicae. Reformacja i protestantyzm w Gdańsku od XVI do początku XIX wieku

De Statu Ecclesiae Evangelicae. Reformacja i protestantyzm w Gdańsku od XVI do początku XIX wieku

Monografia Edmunda Kizika i Sławomira Kościelaka stanowi kompleksowe opracowanie dziejów reformacji oraz protestantyzmu w Gdańsku od XVI do początku XIX wieku. Autorzy ukazują proces kształtowania się ośrodka protestanckiego, analizując zarówno genezę przemian religijnych, jak i ich konsekwencje społeczne, polityczne i kulturowe.

Publikacja obejmuje zagadnienia związane z rozwojem Kościoła luterańskiego, sporami teologicznymi, relacjami między wyznaniami oraz funkcjonowaniem różnych grup protestanckich, w tym kalwinistów, mennonitów czy anglikanów. Szczególną uwagę poświęcono także organizacji życia religijnego, administracji kościelnej oraz przemianom demograficznym i wyznaniowym Gdańska.

Książka stanowi istotny wkład w badania nad historią nowożytną miasta oraz szerzej – nad dziejami reformacji w Europie Środkowo-Wschodniej. Dzięki bogatej bazie źródłowej i syntetycznemu ujęciu tematu jest wartościowym opracowaniem zarówno dla badaczy, jak i osób zainteresowanych historią Gdańska i protestantyzmu.

Spis treści

Wstęp
Wprowadzenie 
Stan badań 
Układ pracy 
I. DZIEJE REFORMACJI ORAZ KSZTAŁTOWANIA SIĘ PROTESTANCKIEGO OŚRODKA WYZNANIOWEGO W GDAŃSKU
I.1. U źródeł reformacji w Europie i Rzeczypospolitej
1.1.1. Geneza i początki reformacji w Europie 
1.1.2. Kościół w Polsce u progu reformacji na przełomie XV i XVI w. 
1.1.3. Czynniki ułatwiające rozwój ruchu reformacyjnego 
1.1.4. Periodyzacja dziejów reformacji 
1.1.5. Periodyzacja dla ziem polsko-litewskich 
1.1.6. Periodyzacja dla Prus Królewskich 
1.1.7. Rozwój terytorialny reformacji 
1.1.8. Organizacja terytorialna kościoła luterańskiego, zasady doktrynalne 
1.1.9. Kościół kalwiński 

I.2. Początki reformacji w Gdańsku – do 1526 roku
1.2.1. U progu reformacji w Prusach Królewskich 
1.2.2. Początki ruchu reformacyjnego w Gdańsku (do 1522 roku) 
1.2.3. Pierwsze wystąpienia reformacyjne w Gdańsku w latach 1522–1526 

I.3. Restauracja katolicyzmu. Starania o przywilej wyznaniowy dla luteranów (1526–1557)
1.3.1. Interwencja Zygmunta I Starego w 1526 r. 
1.3.2. Powolne przemiany: protestanckie treści w katolickiej oprawie (1526–1548) 
1.3.3. Zabiegi o swobodę religijną. Skutki uzyskania królewskiego mandatu (przyrzeczenia) wyznaniowego (1548–1557) 

I.4. Gdańsk protestancki. Budowa gdańskiego Kościoła luterańskiego (1557 – ok. 1577)
1.4.1. Przejęcie katolickiej własności kościelnej 
1.4.2. Tworzenie zrębów nowego kościoła. Pierwsze spory doktrynalne 
1.4.3. Notula (1562) 
1.4.4. Ustanowienie Ministerium Duchownego i usunięcie katolików z kościoła NMP 

I.5. Druga reformacja w Gdańsku. Podział obozu protestanckiego
1.5.1. Geneza drugiej reformacji 
1.5.2. Początek sporu pomiędzy kalwinistami a luteranami w ostatnich dwóch dekadach XVI w. 
1.5.3. Apogeum konfliktu kalwińsko-luterańskiego na przełomie XVI i XVII w. 
1.5.4. Schyłek wpływów kalwińskich (do 1652)

I.6. Gdańskie spory teologiczne (druga połowa XVII – połowa XVIII w.)
1.6.1. Teologiczne dysputy luteranów z katolikami, synkretystami i irenistami w drugiej połowie XVII w. Spór o podstawy wiary 
1.6.2. Spory pietystyczne (1693 – połowa XVIII w.) 

II. USTRÓJ I FUNKCJONOWANIE KOŚCIOŁA LUTERAŃSKIEGO W GDAŃSKU
II.1. Podziały administracyjne oraz demografia wyznaniowa Gdańska w epoce nowożytnej
II.1.1. Gdańsk na mapie Korony Polskiej oraz Prus Królewskich w XV–XVIII w.
II.1.2. Kościoły luterańskie w mieście i terytorium wiejskim Gdańska 
II.1.3. Dane demograficzne 

III. INNE WYZNANIA I GRUPY WYZNANIOWE
III.2. Ewangelicy reformowani
III.2.1. Kalwińskie gminy i grupy wyznaniowe w Gdańsku na przełomie XVII i XVIII w. 
III.2.2. Kalwińska posługa duchowna w Gdańsku około połowy XVIII w. 
III.2.3. Świecki zarząd nad kalwińskimi gminami w Gdańsku około połowy XVIII w. 
III.2.4. Ewangelicko-reformowana społeczność Gdańska około połowy XVII w. 

III.3. Mniejsze protestanckie grupy wyznaniowe. Konwersje na luteranizm
III.3.1. Mennonici 
III.3.2. Anglikanie 
III.3.3. Arianie 
III.3.4. Kwakrzy 
III.3.5. Inne wyznania i religie 
III.3.6. Konwersje na luteranizm 

Posłowie 
Bibliografia
Wykaz tabel i wykresów