Muzeum Stutthof w Sztutowie. Niemiecki nazistowski obóz koncentracyjny i zagłady (1939-1945)

Członkowie TOW „Gryf Pomorski” w KL Stutthof. Działalność – aresztowanie – obóz

Przejdź do sekcji Opinie

Przejdź do pełnego opisu

39,99 zł

Ilość

szt.

Dostępność:

średnia ilość

Dostawa

od 0,00 zł - ODBIÓR OSOBISTY

Czas wysyłki: 1 dzień

Opis

Członkowie TOW „Gryf Pomorski” w KL Stutthof. Działalność – aresztowanie – obóz

W książce po raz pierwszy całościowo podjęto temat uwięzionych w obozie koncentracyjnym Stutthof członków Tajnej Organizacji Wojskowej „Gryf Pomorski”. Do obozu Stutthof placówki gestapo z całego Pomorza (Okręg Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie – Reichsgau Danzig-Westpreussen) kierowały aresztowanych członków różnych polskich organizacji konspiracyjnych. Wśród nich największą grupę stanowili właśnie członkowie „Gryfa Pomorskiego”. Autorzy, przedstawiając losy poszczególnych członków „Gryfa” osadzonych w KL Stutthof w latach 1942–1944, chcieli ukazać tragiczne losy tej kategorii więźniów. Pracę przygotowano przede wszystkim na podstawie oryginalnych dokumentów obozowych (wiele ich skanów zamieszczono w książce), ale także wykorzystano wspomnienia i relacje byłych więźniów obozu Stutthof. Chcąc bardziej przybliżyć tę tematykę czytelnikom, nieznającym bliżej specyfiki pomorskiej konspiracji, Autorzy przedstawiają działalność oraz przebieg śledztwa, a dopiero później losy aresztowanych członków „Gryfa Pomorskiego” w KL Stutthof. W książce zaprezentowano przede wszystkim członków różnych struktur TOW „Gryf Pomorski” osadzonych w tym obozie: od członków szczebli dowódczych aż po szeregowych członków organizacji oraz osoby wspierające partyzantkę „Gryfa”.

Spis treści

Wstęp — 7
Część I Krzysztof Steyer — 13
Rozdział I Tajna Organizacja Wojskowa „Gryf Pomorski” (Zarys działalności) — 15
Rozdział II Członkowie TOW „Gryf Pomorski” w Stutthofie — 41
Część II Andrzej Gąsiorowski — 53
Rozdział I Pierwsi członkowie TOW „Gryf Pomorski” w KL Stutthof — 55
Rozdział II Członkowie „Gryfa” osadzeni w KL Stutthof w 1943 roku — 67
Rozdział III Członkowie „Gryfa” osadzeni w 1944 roku w KL Stutthof — 81
Rozdział IV Członkowie „Gryfa Pomorskiego” z powiatu wejherowskiego osadzeni w KL Stutthof w 1944 roku — 99
Rozdział V Członkowie „Gryfa” zamordowani lub osadzeni w KL Stutthof w czasie akcji policyjnych przeciwko partyzantom — 113
Rozdział VI Juliusz Koszałka i jego rodzina — 125
Rozdział VII Lucjan Cylkowski i jego tragiczne losy — 147
Rozdział VIII Lekarze „Gryfa” osadzeni w KL Stutthof — 165
Rozdział IX Księża — 175
Rozdział X Łączniczki — 187
Rozdział XI Odpowiedzialni za kontrwywiad — 195
Rozdział XII Aleksander Arendt — 199
Część III Andrzej Gąsiorowski, Krzysztof Steyer — 207
Rozdział I Relacje — 209
Rozdział II Wspomnienia Jana Żurawicza ps. „Rejtan”, „Żaba” — 223
Bibliografia — 241
Źródła archiwalne — 241
Wspomnienia publikowane — 243
Opracowania, artykuły, biogramy — 243

Fragment książki:

"Rozdział I

Tajna Organizacja Wojskowa „Gryf Pomorski”
/Zarys działalności/
Powołanie Tajnej Organizacji Wojskowej „Gryf Kaszubski”

Przypuszczalnie w końcu 1939 roku w Czarlinie koło Stężycy w gospodarstwie tamtejszego rolnika Józefa Gierszewskiego¹ doszło do spotkania, które zapoczątkowało działalność Tajnej Organizacji Wojskowej „Gryf Kaszubski”. Inicjatorem zebrania był Józef Dambek, przed wybuchem wojny nauczyciel z Kobyla, oraz — co najistotniejsze — porucznik obwodowy Okręgu Północnego Związku Strzeleckiego, który następnie został zaprzysiężony i był oficerem do specjalnych zleceń Ludwika Muzyczki komendanta Okręgu Północnego Związku Strzeleckiego w Gdańsku².

W spotkaniu tym wzięli również udział rolnicy z Czarlina: Klemens Bronk i Jan Gierszewski oraz przedwojenny wójt gminy Sulęczyno Bronisław Brunka. Wydaje się, że w grupie założycielskiej był również Brunon Miąskowski (Mionkowski) — przed wojną członek Tajnej Organizacji Wojskowej w Wolnym Mieście Gdańsku oraz współpracownik Oddziału II Sztabu Głównego WP. W tej sytuacji w grupie inicjującej powołanie Gryfa znalazły się przynajmniej dwie osoby związane z konspiracją okresu przedwojennego. Dla wyjaśnienia genezy TOW „Gryf Pomorski” niezwykle istotna jest nazwa tej organizacji, a w szczególności jej pierwszy człon: Tajna Organizacja Wojskowa.

Z relacji Kazimierza Pluty-Czachowskiego, oficera WP włączonego przed wojną w przygotowania sieci dywersji pozafrontowej na bazie WF i PW, udzielonej Tomaszowi Strzemboszowi, wynika, że Tajna Organizacja Wojskowa była nazwą potoczną, biegową. Określano nią jeszcze przed wojną organizację konspiracyjną, którą zamierzano powołać do życia w razie wybuchu wojny i okupacji kraju. W swojej pracy T. Strzembosz wspomina o przygotowaniach do akcji dywersyjnej, które w Oddziale II Sztabu Głównego WP trwały już od 1922 do 1939 roku. Według niego na bazie utworzonej w tym czasie sieci powstało w latach okupacji kilka organizacji konspiracyjnych m.in. właśnie Tajna Organizacja Wojskowa „Gryf Pomorski”, a poza tym Organizacja Orła Białego, Tajna Organizacja Wojskowa, Tajna Armia Polska, a być może także Komenda Obrońców Polski i „Jędrusie”.

Józef Dambek

Późniejsze ustalenia związane z osobami J. Dambka i B. Miąskowskiego, jak i nowe oceny dotyczące początków ruchu oporu na Pomorzu, spowodowały inne spojrzenie na genezę TOW „GP”. Podkreślić należy, że pierwotnie badacze utrzymywali, że organizacja powstała z żywiołowej inicjatywy oddolnej. Dzisiaj wiadomo, że mogło to nastąpić drogą odgórnej inspiracji związanej z przedwojennymi przygotowaniami do konspiracji. Nadal brak jest jednak informacji, które mogłyby jednoznacznie określić podjęte przez Dambka działania w zakresie powołania „Gryfa Kaszubskiego”.

Należy dodać, iż przyszli członkowie „Gryfa” rozważali, czy powołać własną organizację konspiracyjną, czy też włączyć się w docierającą i tworzącą się na Pomorzu konspirację o charakterze ogólnopolskim. Jak wynika z relacji, rozbieżne zdanie w tej kwestii mieli B. Miąskowski i J. Dambek, którego argumentacja odnosząca się do szczególnych warunków panujących na Pomorzu zaważyła na utworzeniu „Gryfa” jako niezależnej początkowo organizacji.

Rozwój organizacyjny

Od chwili powołania „Gryfa Kaszubskiego” przystąpiono niezwykle aktywnie do przyjmowania nowych członków, włączając w pierwszym rzędzie osoby bliskie założycielom organizacji. Do „Gryfa” przystąpili wówczas Franciszek Reiter z Klukowej Huty, Anastazy Witkowski, Juliusz Dambek, Jan Dambek i Julian Dambek⁷. W tym czasie w skład „GK” weszli również: Rudolf Brunka z Bukowej Góry, Mieczysław Jakubowski — były nauczyciel z Gostomka, ukrywający się w Bukowej Górze, Urszula Stolc, Aleksander Mach, siostry: Aleksa i Franciszka Lizakowskie, kowal z Klukowej Huty Omernik⁸. Wszyscy nowo wstępujący mieli możliwość werbowania nowych członków, spowodowało to stosunkowo szybki rozwój organizacji zarówno liczebny jak i terytorialny. Istotną sprawą wobec braku wykfalifikowanych w tej materii osób było pozyskanie dla „Gryfa” Juliusza Koszałki, emerytowanego policjanta, który został później szefem wywiadu i kontrwywiadu oraz łączności⁹.

W „Gryfie” prowadzono wówczas również akcję scaleniową, w wyniku której zasilony został przez mniejsze organizacje konspiracyjne o charakterze lokalnym.

W 1940 roku w skład TOW „Gryf Kaszubski” weszła grupa młodzieżowa pod nazwą „Iskra”, działająca od grudnia 1939 roku w rejonie Brus i Czarnowa, której przewodził Alojzy Bruski¹⁰.

Juliusz Koszałka

W 1941 roku podporządkowała się „Gryfowi” organizacja „Młode Wici”, powstała na przełomie lat 1939/1940 w rejonie Gdyni, której założycielem był mecenas Mieczysław Wegner. Po scaleniu z TOW „GK” został on komendantem okręgu Gdynia, Gdańsk, Tczew.

W maju 1941 roku kontakt z „GK” nawiązała grupa utworzona w rejonie Wejherowa jesienią 1939 roku przez por. rez. artylerii Bolesława Formelę. Jej członkowie zaangażowani byli w przedwojenna sieć dywersyjno-wywiadowczą pow. morskiego. Grupa ta początkowo zajmowała się głównie pomocą zagrożonym aresztowaniem, uciekinierom z obozów oraz rodzinom poległych. W lipcu 1941 roku Formela, ówcześnie najwyższy stopniem wojskowym w organizacji, mianowany został pierwszym komendantem naczelnym „Gryfa”, a więc dowodził pionem wojskowym. Prawdopodobnie jesienią 1940 roku J. Dambek, poprzez Leokadię Jeschke, nawiązał kontakt z jej braćmi Józefem i Leonem Kulasami. Wiosną 1940 roku Leon Kulas sformował grupę leśną, która stopniowo przekształciła się w oddział 40–60-osobowy. Ze względu na bezpieczeństwo działał on jednak w formie luźno powiązanych ze sobą kilku lub kilkunastoosobowych grup, w których — oprócz wyżej wymienionych — działali ich brat Lucjan oraz Stefan Kulas używający pseudonimu „Steyer”, nie był spokrewniony z pozostałymi, Antoni Skwierawski, Rajmund Lemka, Augustyn Breski. Z chwilą powstania TOW „GP” L. Kulas wyznaczony został komendantem powiatu Kościerzyna. Funkcję tę pełnił tylko przez pewien czas.

Właśnie poprzez L. Jeszke, która zaangażowana była w akcję ukrywania księży, J. Dambek nawiązał kontakt z kapelanem WP ppłk. Józefem Wryczą, jednym z czołowych przedwojennych działaczy Stronnictwa Narodowego na Pomorzu. Ksiądz Wrycza ukrywał się od momentu pierwszej próby aresztowania go przez żandarmerię niemiecką we wrześniu 1939 roku. W latach 1939–1941 ks. Wrycza stykał się z działaczami konspiracyjnego Stronnictwa Narodowego i Narodowej Organizacji Wojskowej.

Ks. Józef Wrycza zdjęcie przedwojenne /z lewej/ i z okresu okupacji /z prawej/

Do pierwszego spotkania przedstawicieli „Gryfa Kaszubskiego”, grupy braci Kulasów i ks. Wryczy doszło prawdopodobnie jesienią 1940 roku w Jabłuszku k. Karsina, gdzie wówczas Wrycza się ukrywał. W szeregi wyżej wspomnianych, jak i wielu innych grup konspiracyjnych, wstępowali działacze Stronnictwa Narodowego, stanowiącego przed wojną na Pomorzu główną siłę polityczną, skupiającą kilkanaście tysięcy członków i mającego znaczące poparcie społeczne. Zdecydowany antyniemiecki charakter endecji spowodował tragiczne konsekwencje podczas okupacji. Masowe aresztowania, egzekucje, zesłania do obozów koncentracyjnych dotknęły szczególnie Pomorze. Po częściowej rekonstrukcji niektórych ogniw SN na początku okupacji, od listopada 1940 do września 1941 roku, nastąpiły masowe aresztowania. Część ocalonych zasiliła organizacje, które utworzyły później TOW „GP” lub też wstąpiła bezpośrednio do „Gryfa Pomorskiego”. Gdy odbudowa okręgu SN w starej strukturze stała się niemożliwa, właśnie w „Gryfie” zauważono szansę dla działalności organizacyjnej Okręgu Pomorskiego.

W momencie, gdy Prezesem Rady Naczelnej został ks. J. Wrycza, symbol Stronnictwa Narodowego na Pomorzu, władze centralne SN w Warszawie być może w „GP” widziały przedstawiciela swojego ruchu¹⁵.

W dniu 7.07.1941 roku w Czarnej Dąbrowie doszło do spotkania przedstawicieli „GK”, braci Kulasów i ks. Wryczy. Zazwyczaj w literaturze przedmiotu podaje się datę tego spotkania jako początek działalności Tajnej Organizacji Wojskowej „Gryf Pomorski”. Jednak nie można w tym miejscu pominąć m.in. opublikowanej relacji członka Rady Naczelnej Brunona Bigusa, który dosyć szczegółowo informuje, że nastąpiło to dopiero 15 czerwca 1942 roku, a więc blisko rok później, na zebraniu działaczy „Gryfa Kaszubskiego” zwołanym w Rebnicy u Juliusza Koszałki, gdzie zaproponowano nową nazwę organizacji¹⁶.

Możliwe jest zatem, że spotkanie z 7.07.1941 roku miało jedynie charakter scaleniowy. Ponadto należy wspomnieć, iż według niepotwierdzonej relacji, niektórzy członkowie Gryfa nie zaakceptowali nowej nazwy organizacji, pozostając przynajmniej przez pewien czas przy starej nazwie TOW „Gryf Kaszubski”¹⁷.

Omawiając rozwój organizacyjny „Gryfa”, należy nieco szerzej przedstawić problem liczby członków tej organizacji. W pracach poświęconych TOW „GP” występują znaczne rozbieżności w określeniu tej liczby. Wydaje się, że kwestia powyższa jest niezwykle ważna i ma nieco szerszy kontekst. Należy bowiem dokonać wyraźnego rozgraniczenia między osobami wyłącznie zaprzysiężonymi i nie przejawiającymi w zasadzie żadnej działalności, a członkami prowadzącymi aktywną pracę podziemną. Pozwoliłoby to z pewnością na spojrzenie z większym dystansem m.in. na możliwości organizacyjne „Gryfa”.

Dokumenty niemieckie zawierają różne dane liczbowe dotyczące TOW „GP”. W zbiorczych meldunkach policji bezpieczeństwa z 4.12.1942 roku ocenia się liczebność „Gryfa Pomorskiego” na około 8 tysięcy osób. W meldunku z 29.10.1943 roku podawana jest liczba 4 tysięcy członków, natomiast 14.04.1944 roku policja bezpieczeństwa ocenia, iż jest w stanie ustalić imiennie około 5 tysięcy osób będących w organizacji¹⁸.

Różne dane liczbowe znajdują się też w konspiracyjnych dokumentach. I tak np. kierujący Inspektoratem Tczew AK ppor. rez. WP Alfons Jarocki ps. „Juhas”, „Anton” w swym Sprawozdaniu z działalności Tajnej Organizacji Wojskowej „Gryf Pomorski” od założenia w sierpniu 1941 r. do marca 1943 r. z 17.06.1944 roku podaje, iż w sierpniu 1942 roku członkami „Gryfa” było 5 tysięcy osób. Natomiast por. rez. WP Henryk Greutzmacher ps. „Michał”, komendant Podokręgu Północnego AK, w dokumencie zatytułowanym Dane dotyczące organizacji „Gryf Pomorski” z 20.06.44 roku ocenia jej stan na 8 tysięcy osób. Istnieje również przekaz mówiący o tym, że J. Dambek informował..."