W czerwonym trójkącie Twe wyznanie wiary. Obok w białym polu Twe imię. Numeracja i sposób oznaczania więźniów w obozie Stutthof (1939-1945)

W czerwonym trójkącie Twe wyznanie wiary. Obok w białym polu Twe imię. Numeracja i sposób oznaczania więźniów w obozie Stutthof (1939-1945)

Praca jest efektem badań autorki nad sposobem oznaczania więźniów w obozie Stutthof - praktyką ich numerowania oraz identyfikowania. Analiza materiału źródłowego, jakim są niezwykle interesujące akta byłego Konzentrationslager Stutthof umożliwiła zgromadzenie danych, na podstawie których uzyskano informacje nie tylko o liczbie więźniów figurujących w ewidencji obozowej czy liczbie więźniów osadzanych w obozie w ciągu kolejnych miesięcy, lecz także dała możliwość określenia dziennej numeracji więźniów prowadzonej w obozie Stutthof w latach 1939 – 1945. Zebrany materiał źródłowy przyjął formę kalendarium, które objęło blisko 2000 dni jego funkcjonowania. Ważnym zagadnieniem, które zostało omówione, był rodzaj specjalnego oznakowania więźniów. W obozie Stutthof przez cały okres jego istnienia obowiązywała jedna seria numerów, które przydzielano mężczyznom, kobietom, jak i więźniom nieletnim przebywającym w obozie macierzystym i podobozach. Nie stosowano podwójnej numeracji, nie praktykowano nadawania numerów po więźniach zwolnionych czy zmarłych osobom nowo przybyłym. Więźniom ponownie osadzonym wydawano nowe numery. W KL Stutthof nie praktykowano tatuowania więźniom numerów identyfikacyjnych. Ich rejestracja w obozie wiązała się nie tylko z wydawaniem numerów, lecz także specjalnych oznaczeń, które dzieliły więźniów na kategorie w zależności od powodu osadzenia. Kategorię określał kolor trójkąta (tzw. winkiel) naszyty na ubraniu obozowym obok numeru. Litera wpisana w trójkąt dodatkowo oznaczała narodowość danej osoby. Sposób identyfikowania więźniów poprzez nadawanie im obozowych numerów ewidencyjnych, pozbawianie imion, nazwisk, tytułów było formą szykan. Wyuczone na pamięć numery obozowe codziennie sprawdzane na apelach tak mocno zapadały w świadomości, że więźniowie do końca swego życia byli w stanie automatycznie recytować je z pamięci.

SPIS TREŚCI

Wstęp — 7

Rozdział I

Niemieckie obozy koncentracyjne 1933–1945 — 12

Rozdział II

Obóz Stutthof (1939–1945) — zarys historyczny — 20
System numeracji więźniów w niemieckich obozach koncentracyjnych — 30
Ewidencja więźniów w obozie Stutthof we wrześniu i w październiku 1939 r. — 34
Ewidencja więźniów w obozie Stutthof od listopada 1939 r. do stycznia 1945 r. — 45
Kategorie więźniów w obozie koncentracyjnym Stutthof — 64

Rozdział III

Kalendarium osadzania więźniów w obozie Stutthof w latach 1939–1945 — 76

Zakończenie — 145

Bibliografia — 148

Fotografie — 153

Fragment książki:

Wstęp

Tematem publikacji jest zagadnienie numeracji oraz oznaczeń więźniów w obozie koncentracyjnym Stutthof. Główny cel stanowiło opracowanie kalendarium osadzania więźniów w KL Stutthof. Analiza materiałów źródłowych umożliwiła zgromadzenie danych, na podstawie których uzyskano informacje nie tylko o liczbie więźniów figurujących w ewidencji obozowej czy liczbie więźniów osadzanych w obozie w ciągu kolejnych miesięcy, lecz także dała możliwość określenia dziennej numeracji więźniów prowadzonej w obozie Stutthof w latach 1939–1945. Ważnym zagadnieniem, które omówiono, jest rodzaj specjalnego oznakowania więźniów.

Zanim kwestia ustalenia numeracji więźniów obozu koncentracyjnego Stutthof znalazła się w kręgu zainteresowań badawczych autora i stała się przedmiotem odrębnego opracowania, w literaturze naukowej powoływano się na ustalenia Mirosława Glińskiego, który pisał o organizacji obozu Stutthof w latach 1939–1945. Publikacja ta ma niewątpliwie dużą wartość naukową. Autor jako pierwszy podjął temat opracowania historii obozu Stutthof w tak szerokim zakresie, z wykorzystaniem materiałów źródłowych oraz ówczesnej literatury przedmiotu. Kwestię ewidencji więźniów nie była jednak, w jego zamierzeniu, przedmiotem osobnych, szczegółowych badań. Podał jedynie podstawowe informacje z tego zakresu. Ponowna analiza materiałów źródłowych przechowywanych w Archiwum Muzeum Stutthof pozwoliła zgłębić temat i uzyskać nowe dane.

Do określenia numeracji oraz sposobu oznaczania więźniów w KL Stutthof posłużyły zachowane dokumenty kancelarii obozu. Były to księgi ewidencyjne, listy transportowe z nazwiskami osób osadzonych w obozie oraz zbiór blisko 66 tys. akt osobowych więźniów.

Księgi ewidencyjne, tzw. Einlieferungsbuch, prowadzone były od października 1939 r. aż do stycznia 1945 r. Kolejno, według numerów, wpisywano w nich osadzane w obozie osoby. Pojedynczy zapis w księdze obejmował numer więźnia, nazwisko, imię, datę i miejsce urodzenia, miejsce zamieszkania, przynależność państwową, kategorię więźnia, nazwę jednostki policyjnej kierującej do obozu, datę przybycia, ewentualnie informacje o zwolnieniu, zgonie albo przeniesieniu do innego obozu. Ocalały pojedyncze egzemplarze ksiąg z lat 1939, 1944 i 1945. Najbardziej kompletne są te, które obejmują rok 1942. Księgi ewidencyjne stanowią wykaz 32 tys. nazwisk.

Listy transportowe sporządzano w wydziale politycznym obozu z chwilą przybycia kolejnego transportu więźniów. Spisywano je na podstawie dokumentów, jakie przybywały razem z więźniami. Źródła tego typu zawierają następujące dane: data przybycia transportu, nazwa jednostki przesyłającej więźniów, imiona i nazwiska, przynależność państwową osadzonych oraz nadane im w obozie oznaczenia i numery. Dokumenty te nie zachowały się w całości. Ocalały fragmenty wykazów z roku 1942 i 1944. Znajduje się na nich 36 966 nazwisk.

Ważnym źródłem informacji, dzięki któremu można uzyskać dane o rejestracji więźniów w obozie, są dokumenty zawarte w ich teczkach osobowych: nakazy osadzenia, dokumenty zwolnienia, przeniesienia, świadectwa zgonu, karty obrachunkowe, magazynowe. Za podstawę służącą identyfikacji oznaczeń obozowych posłużyły karty personalne — standardowe formularze osobowe wypełniane przez więźniów — pracowników Politische Abteilung. Oprócz danych osobowych i przyczyny aresztowania wpisywano do nich datę przybycia do obozu, numer oraz kategorię więźnia.

Uzupełnieniem dokumentacji źródłowej stały się relacje osób, które przeżyły obóz. Wspomnienia te, zarówno w formie maszynopisów przechowywanych w Archiwum Muzeum Stutthof w zbiorze XXV tomów czy wydanych książek, są wartościowym materiałem dokumentacyjnym informującym o wszystkich aspektach funkcjonowania obozu koncentracyjnego Stutthof, szczególnie w zakresie tematu ewidencji więźniów i ich oznaczeń.

Układ treści w publikacji podzielony został na trzy rozdziały. W rozdziale I przedstawiono w zarysie system niemieckich obozów koncentracyjnych funkcjonujący w latach 1933–1945 na terenie Rzeszy Niemieckiej i obszarów okupowanych przez nią krajów Europy. W rozdziale II podano informacje na temat historii obozu koncentracyjnego Stutthof. Dalej, jako wprowadzenie i analogię, omówiono system ewidencji więźniów w innych niemieckich obozach koncentracyjnych, a następnie podjęto temat numeracji w obozie Stutthof. Analiza źródeł pozwoliła, jak wyżej wspomniano, na dokonanie zestawień statystycznych. Omówiono trudności, jakie wynikły przy identyfikacji oznaczeń. Odnosi się to szczególnie do pierwszych czterech miesięcy funkcjonowania obozu Stutthof od września do grudnia 1939 r. i związane jest z małą ilością zachowanej dokumentacji źródłowej dla tego okresu oraz z tym, że ewidencja do połowy października 1939 r. nie miała uregulowanego charakteru i porządek wydawanych numerów nie odpowiadał kolejności, w jakiej więźniowie przybywali do obozu. Uzyskane informacje źródłowe dopełniono charakterystyką poszczególnych grup więźniów, którzy przybywali do KL Stutthof na przestrzeni lat, kiedy obóz funkcjonował. W pierwszej części pracy omówiono również specjalny rodzaj oznakowania, który dzielił więźniów na kategorie w zależności od powodu osadzenia.

Rozdział III ma charakter kalendarium. Zebrany materiał źródłowy wpisano w formę kalendarza, który objął lata funkcjonowania obozu Stutthof /1939–1945/. Opatrzono go dodatkowo wyjaśnieniami. Zamysłem było, by jak najdokładniej określić dzienną numerację więźniów prowadzoną w KL Stutthof.

W porównaniu z wcześniejszymi opracowaniami autora na temat oznakowania więźniów KL Stutthof treść niniejszej publikacji poszerzono o pełniejsze omówienie poruszanych zagadnień.

W tytule wykorzystano wersy wiersza autorstwa nieznanego więźnia z transportu białostockiego. Jego treść może posłużyć jako wprowadzenie do tematu publikacji:

W czerwonym trójkącie Twe wyznanie wiary.
Obok w białym polu Twe imię —
Imię jest numerem, lecz tak wielkim bez miary,
Że w żadnym nie zmieścisz go rymie.
Odzież, którą nosisz, jest napiętnowana —
Życie Twe to praca maszyny.
Skrzypisz, jak oś wozu źle nasmarowana —
Twój widok to farsa i kpiny.
Cieszysz się na widok większej smaru dawki —
Papieros upaja Cię dymem,
Ruchy Twe cudaczne, jak przedśmiertne drgawki,
Kończą się zwykle kominem?