STUTTHOF MONOGRAFIA. Tło historyczne. Obóz i jego więźniowie w latach 1939-1941

STUTTHOF MONOGRAFIA Tło historyczne. Obóz i jego więźniowie w latach 1939-1941

Praca nad publikacją trwała kilka lat. Zajmował się nią zespół doświadczonych historyków skupionych wokół działalności naukowej Muzeum Stutthof. Prezentowany tom obejmuje pierwszy okres działalności obozu w latach 1939–1941. Osadza jego historię w szerokim kontekście powstania i funkcjonowania Wolnego Miasta Gdańska oraz dziejów Pomorza Gdańskiego pod okupacją niemieckiej III Rzeszy.

W wielu podejmowanych zagadnieniach szczegółowych ukazano nowe, wcześniej nieznane aspekty historii Stutthofu. Autorzy analizują m.in. okoliczności jego lokalizacji i powstania, kwestie prawne i statystyczne, a także martyrologię kobiet i dzieci już w pierwszym okresie istnienia obozu.

Autorami tekstów zamieszczonych w tomie pierwszym są: prof. dr hab. Bogdan Chrzanowski, dr Danuta Drywa, prof. dr hab. Andrzej Gąsiorowski, Elżbieta Maria Grot, Agnieszka Kłys, dr hab. Marcin Owsiński, Krzysztof Steyer oraz Bogusława Tartakowska.

W najbliższym czasie rozpoczniemy cykl rozmów i prezentacji poświęconych temu wydawnictwu.

Tom pierwszy otwiera kilkuletni cykl publikacji składających się na nowe ujęcie monograficzne dziejów Stutthofu. Całość została zaplanowana na pięć części, które będą ukazywały się kolejno, na przemian z edycjami w języku angielskim.

SPIS TREŚCI

Przedmowa — 9
Bogdan Chrzanowski, Marcin Owsiński

CZĘŚĆ 1
GENEZA OBOZU STUTTHOF I TŁO HISTORYCZNE JEGO FUNKCJONOWANIA W LATACH 1939–1945 — 21
Rozdział 1

Wolne Miasto Gdańsk i przygotowania niemieckie do wojny z Polską (1920–1939) — 23
Andrzej Gąsiorowski

1.1. Utworzenie Wolnego Miasta Gdańska i jego rzeczywistość z państwem polskim — 23
1.2. Polskie struktury polityczne, gospodarcze, społeczne i wojskowe w Wolnym Mieście Gdańsku — 27
1.3. Stosunki ludności polskiej i niemieckiej w Wolnym Mieście Gdańsku i na Pomorzu Gdańskim w okresie międzywojennym — 31
1.4. Nazyfikacja Wolnego Miasta Gdańska — 39
1.4.1. Polityczne cele i metody działania NSDAP oraz jej organizacji filialnych w Wolnym Mieście Gdańsku — 43
1.4.2. Ewolucja struktur policyjnych w Wolnym Mieście Gdańsku — 49
1.4.3. Przygotowania niemieckie na wypadek wybuchu wojny z Polską — 55
1.5. Polskie struktury wojskowe w Wolnym Mieście Gdańsku — 65
1.6. Ostatnie miesiące pokoju w Wolnym Mieście Gdańsku — 69
1.7. Plany obrony Westerplatte i Poczty Polskiej w Wolnym Mieście Gdańsku — 77
1.8. Niemieckie przygotowania policyjne do wojny z Polską — 84

Rozdział 2

Pomorze Gdańskie (Nadwiślańskie) w czasie wojny i okupacji (aneksji) w latach 1939–1945 — 89
Bogdan Chrzanowski

2.1. Przebieg działań wojennych w Wolnym Mieście Gdańsku i na Pomorzu Gdańskim we wrześniu 1939 r. — 89
2.2. Główne założenia polityki nazistowskiej w odniesieniu do Pomorza Gdańskiego — 93
2.2.1. Plany germanizacyjne — 94
2.2.2. Plany gospodarcze i wojskowe — 100
2.3. Utworzenie i funkcjonowanie niemieckiej administracji Okręgu Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie (Reichsgau Danzig-Westpreussen) — 102
2.4. Niemiecki terror okupacyjny — 106
2.4.1. Egzekucje jesienią 1939 r. — zbrodnia pomorska — 106
2.4.2. Lata 1940–1945: eksterminacja pośrednia — 117
2.4.3. System niemieckich obozów internowania i więzień na Pomorzu Gdańskim w latach II wojny światowej — 119
2.5. Realizacja niemieckiej polityki germanizacyjnej na Pomorzu Gdańskim — 124
2.6. Polska Podziemna i Polskie Państwo Podziemne na Pomorzu Gdańskim 1939–1945 — 136
2.6.1. Polskie Państwo Podziemne — 138
2.6.2. Polska Podziemna — 144
2.6.3. Walka bieżąca — 149
2.7. Wyparcie okupanta niemieckiego z ziemi pomorskiej i powstanie nowej polskiej administracji na Pomorzu Gdańskim w 1945 r. — 151

CZĘŚĆ 2
OBÓZ STUTTHOF W PIERWSZYCH LATACH ISTNIENIA (1939–1941) — 159
Rozdział 3

Organizacja i struktura obozu Stutthof w latach 1939–1941 — 161

3.1. Proces decyzyjny i wybór miejsca pod budowę obozu: czerwiec–sierpień 1939 r. — 161
Marcin Owsiński
3.1.1. Miejscowość Stutthof: historia do września 1939 r. — 174
3.1.2. „Twórcy obozu Stutthof” — struktura decyzyjna i osoby: Albert Forster, Richard Hildebrandt, Max Pauly, Paul Ehle — portrety sprawców — 187
3.1.3. Wzory organizacyjne zastosowane przy tworzeniu obozu — 202
3.2. Pierwsze miesiące działalności obozu Stutthof: wrzesień 1939–marzec 1940 — 209
Marcin Owsiński
3.3. Budowa infrastruktury obozu w pierwszych miesiącach jego istnienia (1939) — 229
Danuta Drywa
3.4. Aspekty organizacyjne działalności obozu Stutthof w latach 1939–1941 — 235
Marcin Owsiński
3.4.1. Kwestie prawne pobytu więźniów w obozie i sposoby ich rozwiązania na początku 1940 r. — 245
3.5. Organizacja i struktura Obozu Jeńców Cywilnych i Obozu Pracy Wychowawczej Stutthof, kwiecień 1940–grudzień 1941 — 252
Marcin Owsiński
3.6. Rozbudowa infrastruktury obozu Stutthof w latach 1940–1941 — 270
Danuta Drywa
3.7. Załoga SS obozu Stutthof w latach 1939–1941. Analiza statystyczna i społeczna — 278
Danuta Drywa
3.7.1. Załączniki tabelaryczne — 289
3.8. System strzeżenia obozu Stutthof w latach 1939–1941 — 302
Danuta Drywa
3.9. Wiedza o obozie Stutthof w regionie w latach 1939–1941 — 307
Danuta Drywa

Rozdział 4

Więźniowie obozu Stutthof w latach 1939–1941 — 317

4.1. Grupy więźniów kierowane do obozu: jesień 1939–koniec 1941 — 317
Marcin Owsiński
4.1.1. Pierwszy transport więźniów do obozu 2 września 1939 r. — 324
Agnieszka Kłys, Marcin Owsiński
4.1.2. Transporty więźniów od września 1939 do marca 1940 r. — 327
Agnieszka Kłys, Marcin Owsiński
4.1.3. Transporty więźniów od kwietnia 1940 do grudnia 1941 r. — 334
Danuta Drywa
4.2. Transporty więźniów z obozu Stutthof do innych obozów w latach 1939–1941 — 351
Danuta Drywa
4.3. Ewidencja i numeracja więźniów w obozie Stutthof w latach 1939–1941 — 371
Agnieszka Kłys
4.4. Warunki bytowe więźniów w obozie Stutthof w latach 1939–1941 — 376
Bogusława Tartakowska
4.4.1. Zakwaterowanie — 377
4.4.2. Odzież — 381
4.4.3. Wyżywienie — 388
4.4.4. Higiena — 393
4.5. Struktura narodowościowa więźniów obozu Stutthof w latach 1939–1941 — 399
Danuta Drywa
4.5.1. Polacy — 401
4.5.2. Żydzi — 410
4.5.3. Rosjanie — 421
4.5.4. Inne grupy narodowe — 423
4.6. Społeczność więźniarska obozu Stutthof w latach 1939–1941 — 435
Marcin Owsiński
4.6.1. Samorząd więźniarski w obozie Stutthof w latach 1939–1941 — 440
Marcin Owsiński
4.6.2. Kobiety w obozie Stutthof w latach 1940–1941 — 447
Agnieszka Kłys
4.6.3. Małoletni i dzieci w obozie Stutthof w latach 1939–1941 — 452
Agnieszka Kłys
4.7. Życie legalne i nielegalne w obozie Stutthof w latach 1939–1941 — 458
Bogusława Tartakowska, Krzysztof Steyer
4.7.1. Kontakty więźniów ze światem zewnętrznym — 460
4.7.2. Korespondencja oficjalna i paczki — 460
4.7.3. Grypsy i korespondencja nielegalna — 464
4.7.4. Życie kulturalne, religijne i polityczne — 467
4.7.5. Samopomoc koleżeńska — 471
4.7.6. Samoobrona i sabotaż — 473
4.7.7. Ucieczki — 474

4.8. Więźniowie obozu Stutthof w latach 1939–1941 — bilans statystyczny — 479
Agnieszka Kłys

Rozdział 5

Praca więźniów w obozie Stutthof w latach 1939–1941 — 485
Danuta Drywa

5.1. Organizacja pracy więźniów w pierwszych latach istnienia obozu Stutthof — 485
5.2. Rodzaje pracy wykonywanej przez więźniów obozu Stutthof w latach 1939–1941 — 518
5.2.1. Komanda i warsztaty wewnętrzne — 521
5.2.2. Komanda zewnętrzne — 557
5.2.3. Podobozy obozu Stutthof 1939–1941 — 592
5.3. Warunki pracy więźniów 1939–1941 — 673
5.4. Ekonomiczne aspekty pracy więźniów Stutthofu 1939–1941 — 694

Rozdział 6

Życie i śmierć w obozie Stutthof w latach 1939–1941 — 697

6.1. Organizacja dnia więźnia w latach 1939–1941 — 697
Agnieszka Kłys
6.1.1. Apele — 699
6.1.2. Regulamin i system kar — 701
6.2. Zachorowalność więźniów i epidemie w latach 1939–1941 — 706
Elżbieta Maria Grot
6.3. Szpital obozowy w latach 1939–1941. Sposoby leczenia, oddziały i personel — 710
Elżbieta Maria Grot
6.4. Egzekucje więźniów obozu Stutthof w latach 1939–1941 — 723
Elżbieta Maria Grot
6.5. Inne przyczyny śmierci więźniów w latach 1939–1941 — 737
Elżbieta Maria Grot
6.6. Pochówki zmarłych więźniów w latach 1939–1941 — 744
Elżbieta Maria Grot
6.7. Śmiertelność więźniów w obozie Stutthof w latach 1939–1941 — bilans — 751
Agnieszka Kłys

Zakończenie

Wizyta obozu Stutthof przez Reichsführera-SS Heinricha Himmlera 23 listopada 1941 r. — 757
Marcin Owsiński

Wykaz skrótów — 775
Wykaz tabel — 778
Indeks nazwisk — 780
Indeks geograficzny — 815

Fragment książki:

ROZDZIAŁ 1
WOLNE MIASTO GDAŃSK
I PRZYGOTOWANIA NIEMIECKIE DO WOJNY
Z POLSKĄ /1920–1939/

ANDRZEJ GĄSIOROWSKI

1.1. Utworzenie Wolnego Miasta Gdańska i jego rzeczywistość z państwem polskim

W odniesieniu do Polski i Gdańska rozstrzygające decyzje zapadły na konferencji pokojowej w Paryżu w 1919 r. Na przyszły kształt Polski i niezależność Gdańska wpłynęło to, że wśród zwycięskich państw alianckich nie doszło do porozumienia. Szczególnie widoczne były różnice pomiędzy Wielką Brytanią i Francją. Brytyjczycy byli zwolennikami Polski ograniczonej do terytoriów jednorodnych etnicznie. Dążyli do osłabienia wpływów francuskich w tej części Europy, licząc na to, że zneutralizowany Gdańsk umożliwi im zdominowanie basenu Morza Bałtyckiego. Natomiast Francja szukała w Polsce silnego sojusznika na wypadek odbudowy potęgi Niemiec, ponieważ utraciła tę pozycję Rosja, ogarnięta rewolucją, a następnie wojną domową. Polska w sprawie Gdańska przedstawiła argumenty polityczne i gospodarcze, świadczące o tym, że to miasto i port powinny zostać przyłączone do odrodzonego państwa polskiego. Tezy te poparła specjalna komisja wyłoniona przez Radę Najwyższą konferencji pokojowej, zakładając uzyskanie bezpośredniego dostępu Polski do morza. Dość szybko jednak w memoriale premiera brytyjskiego Davida Lloyda George’a z 25 marca 1919 r. znalazł się sprzeciw m.in. co do przekazania państwu polskiemu Gdańska, który — jak podkreślał Lloyd George — był zamieszkały w przeważającej liczbie przez Niemców. Propozycja brytyjskiego premiera zmierzała więc do utworzenia w Gdańsku i jego okolicy wolnego miasta, które miało pozostawać pod patronatem tworzonej wówczas Ligi Narodów. Jego projekt w tej sprawie Rada Najwyższa przyjęła 9 kwietnia 1919 r. Później — pomimo protestów ze strony Polski i Niemiec — rada 22 kwietnia 1919 r. wyraziła ponowną aprobatę dla tej koncepcji, która znalazła się w projekcie traktatu dostarczonego 7 maja 1919 r. rządowi niemieckiemu.

Ostatecznie w tekście końcowym wersalskiego traktatu pokojowego z 28 czerwca 1919 r. w rozdziale XI znalazły się artykuły 100–108, zgodne z propozycją brytyjską, aby zarówno miasto Gdańsk, jak i jego najbliższa okolica utworzyły samodzielną jednostkę terytorialną. Ten swoisty kompromis nie zadowolił żadnej ze stron sporu. Niemcy chciały pozostawienia Gdańska w granicach Rzeszy, co zapewniłoby im także połączenie lądowe z Prusami Wschodnimi. Władze gdańskie sprzeciwiały się różnym uprawnieniom nadanym Polsce na terytorium Gdańska. Natomiast Polska chciała włączenia tego terenu do swego państwa tak aby uzyskać nieograniczony dostęp do morza, zdając sobie sprawę z tego, jak ważna jest to kwestia dla gospodarki i obronności. Ostatecznie rozstrzygnięto o utworzeniu w Gdańsku wolnego miasta. Magistrat Gdańska 24 czerwca 1919 r. przyjął stanowisko w sprawie postanowień traktatu pokojowego. Podkreślano w nim nie tylko chęć utrzymania nadal niemieckiego charakteru Gdańska, ale apelowano także do państw alianckich o to, by miasto nie było podległe Polsce w jakiejkolwiek formie. Podpisanie traktatu i zawartych w nim rozstrzygnięć w odniesieniu do Gdańska przez niemiecką ludność tego miasta przyjęte zostało już spokojnie. Uzupełnieniem traktatowej podstawy prawnej funkcjonowania Wolnego Miasta Gdańska była konwencja podpisana w Paryżu 9 listopada 1920 r. pomiędzy Polską a Gdańskiem /tzw. konwencja paryska/ oraz porozumienie zawarte 24 października 1921 r. w Warszawie /tzw. warszawskie/. Podkreślić trzeba, że te stosunkowo obszerne dokumenty, chociaż dość szczegółowe, pozostawiały jednak dość duże możliwości — w związku z brakiem dobrej woli stron — do różnych rozbieżności interpretacyjnych.

Zgodnie z traktatem wersalskim i konkretyzującą go konwencją paryską władza najwyższa w Wolnym Mieście Gdańsku została podzielona pomiędzy Ligę Narodów, Polskę, Wolne Miasto oraz Radę Portu i Dróg Wodnych. Stanowiło to więc swoisty eksperyment w prawie międzynarodowym, bowiem Wolne Miasto Gdańsk /Freie Stadt Danzig/ cechowało się tym, że:

1/ nie było państwem,
2/ nie podlegało niczyjej suwerenności,
3/ było obszarem zależnym od Ligi Narodów i Polski, przy czym chodzi tu nie o zależność natury faktycznej, lecz o zależność jako stosunek prawny, tj. uregulowany w traktatach międzynarodowych.

Najważniejszym czynnikiem decydującym o politycznym kształcie Wolnego Miasta Gdańska była Liga Narodów, która nie tylko gwarantowała jego konstytucję, ale także rozstrzygać miała spory polsko-gdańskie, wynikające przede wszystkim z odmiennego interpretowania postanowień traktatu wersalskiego oraz umów zawartych na jego podstawie. Podkreślić trzeba, że Wolne Miasto Gdańsk było nowatorskim projektem władania nad określonym obszarem i ludnością, a Liga Narodów także była nowym typem organizacji międzynarodowej. Zgodnie z artykułem 102 traktatu Wolne Miasto miało być oddane pod ochronę Ligi Narodów, poza tym artykuł 103 stanowił, że konstytucja gdańska będzie się znajdowała pod gwarancją Ligi Narodów. Zgodnie z pismem Sekretarza Generalnego Ligi Narodów z 10 czerwca 1925 r. obywatele gdańscy mieli prawo zwracać się do Wysokiego Komisarza LN w sprawach naruszenia konstytucji Wolnego Miasta przez władze gdańskie. Traktat wersalski wyznaczał Wysokiemu Komisarzowi LN jako siedzibę Gdańsk. Urząd Wysokiego Komisarza LN został stanowiony wyłącznie ze względu na sprawy Wolnego Miasta Gdańska. Miał on przede wszystkim bronić interesów Wolnego Miasta Gdańska i Ligi Narodów w Gdańsku. W sporach polsko-gdańskich pierwszą instancją był Wysoki Komisarz LN urzędujący w Gdańsku /art. 103, ust. 2 traktatu/, drugą instancją była Rada Ligi Narodów /art. 39 konwencji paryskiej/.

Uprawnienia Polski w Wolnym Mieście Gdańsku miały zapewnić państwu polskiemu uzyskanie swobodnego dostępu do Morza Bałtyckiego. To właśnie dlatego Polska otrzymała w Gdańsku szereg praw i kompetencji w zakresie różnych spraw: gospodarczych, komunikacyjnych, politycznych, wojskowych oraz dotyczących osób narodowości polskiej i polskiego pochodzenia. Wolne Miasto i Polska od 1 stycznia 1922 r. stanowiły wspólny obszar celny. Na jego obszarze funkcjonowała gdańska administracja celna i polska służba celna. Polska po wejściu w życie konwencji paryskiej uzyskała prawo do zarządu Portem Gdańskim, wspólnie z Wolnym Miastem. Zgodnie z jej artykułami 19–29 powołana została Rada Portu i Dróg Wodnych w Gdańsku. Jej zadaniem była kontrola i zarząd portem gdańskim oraz eksploatacja gdańskich dróg wodnych. Składała się ona z przedstawicieli Polski i Wolnego Miasta, a na Prezydenta RPiDW wybierano Szwajcara.

W związku z tym Wolne Miasto Gdańsk przedstawiane było różnie przez prawników i publicystów, przede wszystkim jako twór sui generis — czyli jedynego typu organizacja terytorialno-administracyjna. Część prawników i publicystów /w tym niemieccy/ traktowało jednak WMG jako państwo. Podkreślali oni te wszystkie elementy, charakteryzujące państwo, którymi dysponowało WMG: ściśle wyodrębnione terytorium, rząd i administrację pochodzącą z wyborów, godło i flagę, własny pieniądz /gulden gdański/, wspólny język /niemiecki/ zdecydowanej większości mieszkańców. Wolne Miasto Gdańsk w zakresie spraw wewnętrznych korzystało z daleko rozwiniętej autonomii, a w rękach gdańskich władz pozostawało wiele dziedzin życia. Istniały jednak wyraźne ograniczenia w zakresie spraw międzynarodowych, które powodowały, że WMG faktycznie nie było tworem suwerennym. Jego suwerenność była bowiem ograniczona na rzecz dwóch podmiotów:
1/ Ligi Narodów, będącej gwarantem konstytucji /z prawem LN do ewentualnych zmian/ oraz arbitrem w stosunkach pomiędzy Gdańskiem a Polską, traktowanych przez LN jako równorzędne podmioty, reprezentowanej przez urzędującego w Gdańsku Wysokiego Komisarza LN;
2/ Polski — jej reprezentantem był urzędujący stale w Gdańsku Komisarz Generalny RP /w randze ministra/.

Zgodzić się trzeba z opinią Henryka Stępniaka, który pisał:

W opracowywanym statusie prawno-politycznym Wolnego Miasta Gdańska ani Wolne Miasto, ani Polska, ani Liga Narodów nie posiadały jasno sprecyzowanych kompetencji. Stanowiło to podatny grunt dla powstawania kwestii spornych, które były wyjaśniane i regulowane przy pomocy organów Ligi Narodów, w których zasiadali przedstawiciele państw zachodnich.