To był obóz śmierci / This was a death camp

Obóz koncentracyjny i zagłady Stutthof był w czasie II wojny światowej /1939–1945/ częścią państwowej struktury policyjnej III Rzeszy Niemieckiej, utworzonej i kierowanej przez narodowych socjalistów. Znaczącym piętnem odcisnęły się na jego dziejach dwie daty — 2 września 1939 i 9 maja 1945 r. Pierwsza, nazajutrz po rozpoczęciu wojny atakiem na Rzeczpospolitą, określa przywiezienie grupy więźniów — Polaków z Gdańska — do nowo utworzonego miejsca odosobnienia. Druga natomiast wyznaczała zakończenie kilkuletniej wojny, pieczętując je składaniem broni przez oddziały Wehrmachtu broniące się dotąd w delcie Wisły, zajęciem terenu poobozowego przez Armię Czerwoną oraz uwolnieniem około 150 ostatnich więźniów Konzentrationslager /KL/ Stutthof.

W początkowym okresie w Stutthofie funkcjonował obóz przeznaczony dla tzw. jeńców cywilnych, głównie Polaków z Pomorza, których uznano za wrogów państwa niemieckiego. Potem równocześnie pełnił rolę placówki karno-wychowawczej dla sprawców naruszeń nazistowskiego porządku prawnego. W 1942 r. został włączony do sieci niemieckich państwowych obozów koncentracyjnych, prowadzonych przez organizację Schutzstaffel /SS/. Ze względu na planowane i masowe mordowanie uwięzionych tam ludzi, przede wszystkim eksterminację osób pochodzenia polskiego w początkowym, a żydowskiego w końcowym okresie wojny, pełnił on też funkcję obozu zagłady. Jawnym potwierdzeniem ludobójczego charakteru instytucji było budowanie komory gazowej i krematorium do spalania ciał. Łącznie w obozie tym przebywało w latach 1939–1945 około 110 tys. więźniów. Byli reprezentantami kilkudziesięciu narodowości, pochodzącymi z kilkunastu państw. Blisko 65 tys. więźniów Stutthofu w różnych okolicznościach poniosło śmierć.

Z początkiem ostatniego etapu wojennych zmagań niemiecko-sowieckich, w styczniu 1945 r., tereny nadwiślańskie znalazły się na drodze ofensywy Armii Czerwonej skierowanej ku portom Gdańska oraz Gdyni. W pierwszej fazie uderzenia ostrze ataku wojsk 2. Frontu Białoruskiego /FB/ zatrzymało się na linii rzeki Nogat i południowych brzegach Zalewu Wiślanego. Przygotowania do zdobycia skraju Mierzei Wiślanej w okolicy Sztutowa, podejmowane wczesną wiosną, nie przyniosły oczekiwanych rezultatów i zostały zaniechane. Po utracie Gdańska pod koniec marca, a na początku kwietnia także wschodniopruskiego Królewca, na tereny nadmorskie wycofane zostały znaczne siły niemieckie. Tu też uciekły i schroniły się masy cywilów, jeszcze zimą korzystając z tras wytyczonych przez wojsko po zamarzniętym zalewie. Na odciętych wodami obszarach walczono do ostatniego dnia wojny w Europie i dopiero 9 maja, po oficjalnej kapitulacji III Rzeszy, żołnierze broniący delty Wisły oddali się do sowieckiej niewoli.

Obóz Stutthof w obliczu zagrożenia przechwyceniem go przez czerwonoarmistów miał zostać ewakuowany, ponieważ Niemcy chcieli niemal bez przerwy wykorzystywać darmową siłę roboczą więźniów, a zarazem zamierzali ukryć ślady prowadzonej tam eksterminacji. Pospiesznie wywieziono sprzęt, surowce i maszyny, zarządzono likwidację podobozów i zewnętrznych komand roboczych. Gdy Sowieci pod koniec stycznia dotarli z ofensywą nad Zalew Wiślany, w głównym obozie sformowano kolumny więźniów, które pognano pieszo w stronę Lęborka. Zły stan fizyczny większości maszerujących, zapchane niemieckim wojskiem i uciekinierami drogi, a także mroźna i śnieżna pogoda sprawiły, że tragiczny pochód trwał wiele dni. Głód wywołany brakiem żywności, a także okrucieństwo SS-manów mordujących więźniów opóźniających ruch kolumn, dopełniły obrazu owego „marszu śmierci”. W efekcie ewakuację pieszą przeżyła zaledwie połowa z ponad 11 tys. osób, które wyruszyły z obozu. Gehenna tej części więźniów zakończyła się w marcu, wraz z przejęciem grup ocalałych przez oddziały 2. FB.

Do wiosny 1945 r. w KL Stutthof zostało ok. 10 tys. więźniów, z których znaczną część w kwietniu skierowano do dalszej ewakuacji, tym razem wykorzystując drogę morską. Upchano ludzi w ładowniach barek motorowych, które popłynęły w kierunku zachodnim. Także tę próbę ewakuacyjną przetrwała ledwie połowa uczestników. Łącznie w czasie ewakuacji Stutthofu i jego podobozów zginęło ok. 17 tys. więźniów.

Komendant KL Stutthof, sturmbannführer Paul Werner Hoppe, opuścił swą placówkę już 4 kwietnia 1945 r. W połowie miesiąca złożył w Inspektoracie Obozów Koncentracyjnych w Oranienburgu oficjalny raport o rozwiązaniu instytucji, ale na miejscu pozostawało wciąż kilkudziesięciu SS-manów dowodzonych przez hauptsturmführera Paula Ehle’go. To oni zorganizowali ewakuację morską oraz przeprowadzili zacieranie śladów zbrodni, ostatecznie opuszczając obóz 6 maja.

Pod koniec kwietnia teren poobozowy został przekazany pod zarząd Wehrmachtu. W pierwszych dniach maja przebywało tam jeszcze ok. 120–150 osób z grona więźniów. Część z nich stanowili chorzy na tyfus, którzy nie mogli brać udziału w ewakuacji morskiej i pozostali w prowizorycznym szpitalu obozowym. Kolejną grupą byli więźniowie funkcyjni i pracujący przy podstawowych działalnościach, np. w kuchni. W chwili odejścia SS-manów otrzymali oni od najwyższego stopniem oficera, antydatowane na 15 kwietnia, pisemne zaświadczenia o zwolnieniu z obozu. Dla kapo, blokowych czy członków policji obozowej wyjście poza teren obozowy nie było bezpieczne, ponieważ mogli spodziewać się zemsty ze strony wcześniej nękanych przez nich więźniów. Na uboczu trzymała się grupa skupiona wokół niemieckiego komunisty Hansa Veya, która ukrywała się po ucieczce z transportu. Będący w Stutthofie do ostatniego dnia wojny więźniowie nie stanowili więc jednolitej i zwartej grupy, a powody pozostawania ich na miejscu były różnorodne i często odmienne.

W tzw. nowym obozie było wtedy około 15–20 tys. ludzi, którzy przybyli na miejsce w kilku ostatnich miesiącach, nadciągając z wielką falą ewakuacyjną z ogarniętych walkami Prus Wschodnich. Na terenie podobozowym przetrzymywani byli robotnicy przymusowi z Polski, Rosji, Francji i innych krajów okupowanych, których odseparowywano od Niemców, których systematycznie wywożono drogą morską na Hel, i kierowano dalej do Danii oraz północnej części Rzeszy. Niemieccy cywile w lutym i marcu wykorzystywali Stutthof jako przystanek etapowy na drodze prowadzącej uciekinierów do portów Gdańska i Gdyni, ale później gromadzono tu wszystkich, których dalej wywozić nie zamierzano. Pozostawieni w podobozowych barakach nie byli wprawdzie więźniami, ale też nie mogli oddalać się zbytnio poza ogrodzony drutami kolczastymi teren, ponieważ linia frontu była coraz bliżej i okolice stały się niebezpieczne. Wyjątkową częścią tej ludzkiej mieszaniny z nowego obozu byli pozostawieni tu na pastwę zwycięzców, będący wcześniej jeńcami wojennymi Niemców, umundurowani pomocnicy Wehrmachtu pochodzący z krajów Związku Sowieckiego, potocznie nazywani „hiwisami”. Dalszy ich los jest nam nieznany, ale zauważyć trzeba, że niemal wszyscy czerwonoarmiści, będący w niewoli niemieckiej, byli po powrocie do kraju traktowani jak zdrajcy ojczyzny i doświadczali różnych form represji.

Końcowe walki w okolicach obozu Stutthof toczyła sowiecka 48. Armia /A/, będąca w składzie 3. FB. Jeden z jej korpusów spychał niemiecką obronę wzdłuż Mierzei Wiślanej, dochodząc do ostatniej znacznej pozycji obronnej — rowu przeciwczołgowego wykopanego między Kątami Rybackimi i Sztutowem. Od strony delty Nogatu ruszył ku północy drugi korpus, mający za zadanie wyjście nad wybrzeże morskie i opanowanie go aż po prawy brzeg Wisły. Pułkownik Siemion Cyplenkow, dowódca 170. Dywizji Strzeleckiej /DS/, która dotarła pod Sztutowo od strony południowej, pisał we wspomnieniach, że rankiem 9 maja Niemcy zaprzestali działań bojowych, a na przednim skraju ich dotychczasowych pozycji wywieszone zostały kapitulacyjne białe flagi. Miał on wtedy rozkazać dowódcy 717. pułku piechoty /pp/, by niezwłocznie skierował do Stutthofu batalion strzelców i zajął obóz pod ochronę. Oficer przytaczał zdania z zachowanej kopii raportu, donoszącej o tych zdarzeniach:

„Rankiem 9 maja 1945 r. grupa żołnierzy 3. batalionu 717. pp pod dowództwem organizatora partyjnego batalionu lejtnanta Ślusarenki zdjęła straże obozu koncentracyjnego Stutthof, z którego uwolniono 40 tys. jeńców wojennych i ludności cywilnej polskiej, francuskiej, rosyjskiej i innych narodowości”.

O obozie w Stutthofie wzmiankowały nieliczne dokumenty jednostek bojowych Armii Czerwonej, dziś przechowywane w Centralnym Archiwum Ministerstwa Obrony Federacji Rosyjskiej /CAMO/ w Podolsku. Jego zajęcia nie odnotowano w żadnych podsumowaniach powstających na wyższych szczeblach dowodzenia, a jedynie kilka zdań znalazło się w aktach dywizyjnych. W dodatku początkowo potraktowano obóz jako miejsce odosobnienia jeńców wojennych, nie znając rzeczywistej roli KL Stutthof, realizowanej w latach 1939–1945 w niemieckim systemie represji wobec podbitych nacji.

Dowódca 170. DS wspominał po latach, że wskazany w raporcie oficer polityczny, starszy lejtnant Piotr Ślusarenko, osobiście otworzyć miał bramę obozu i powiadomić grupę byłych więźniów, że są wolni i mogą iść, gdzie zechcą. W ich wspomnieniach moment ten przedstawiany był bardzo odmiennie — mowa więc była o jednym, dwóch, kilku i więcej czerwonoarmistach, którzy dotarli pod obozową bramę pieszo, konno...