„Złoty sen / Złoté snienié” Lecha Bądkowskiego – kaszubska bajka

Bajka kaszubska

„Złoty sen / Złoté snienié” Lecha Bądkowskiego – kaszubska bajka

W 2020 roku obchodziliśmy setną rocznicę urodzin Lecha Bądkowskiego (1920–1984) – pisarza, dziennikarza, żołnierza Września i Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie, działacza kaszubsko-pomorskiego, sygnatariusza Porozumień Sierpniowych i rzecznika MKS-u podczas strajku w Stoczni Gdańskiej w 1980 roku. Ważnych dokonań w życiorysie Lecha Bądkowskiego było znacznie więcej. Przytoczone powyżej należą z pewnością do najważniejszych.

Mniej znanym faktem jest to, że Bądkowski w swojej twórczości literackiej był także autorem utworów skierowanych do najmłodszych czytelników. Skąd taki kierunek? Powodów było kilka. Pierwszy, może najważniejszy – autor pisał bajki z myślą o swojej córce Sławinie. To właśnie jej dedykował te utwory.

Lech Bądkowski i bajki dla córki Sławiny

Na ślad tej historii natrafiamy we wspomnieniach Sławiny Bądkowskiej-Kosmulskiej, opublikowanych w książce (Nie)znane życie figuranta Lecha Bądkowskiego (2020):

Do Gdańska przyjeżdżałam z babcią na wakacje. Spędzałam je albo w mieście, albo wyjeżdżając z mamą lub tatą na wieś. Bywało, że tata odwiedzał mnie w Gliwicach. Pamiętam kilka takich spotkań. Pierwsze pełniejsze wspomnienie dotyczy napisanej przez niego bajki „Złoty sen” (1957). Miałam około czterech lat, kiedy przyjechał i chciał mi osobiście przeczytać jej fragment. Gdy leżałam już w łóżku, siadł na brzegu i zaczął czytać. Książka była jeszcze w maszynopisie, bez ilustracji. Co chwilę podnosiłam się, mając nadzieję, że będzie jakiś obrazek, a skoro go nie było, kładłam się z powrotem, rozczarowana. Tata też był rozczarowany, że nie cieszę się tak jak tego oczekiwał (...).

Kolejny trop związany z córką autora odnajdujemy w innym utworze Bądkowskiego – obrazku scenicznym Zaklęta królewianka. Jego główna bohaterka nosi imię Sławina.

„Złoty sen” i Teatr Lalek „Miniatura”

Twórczość Bądkowskiego dla młodszych odbiorców wiąże się również z jego pracą w gdańskim Teatrze Lalek „Miniatura”. Trafił tam w okresie, gdy władze PRL pozbawiły go możliwości wykonywania zawodu dziennikarskiego. Pełnił funkcję kierownika literackiego. Po pewnym czasie zrezygnował z tego zajęcia, poświęcając się pisarstwu i publicystyce – na tyle, na ile pozwalała na to ówczesna cenzura.

Sam Złoty sen był obecny na scenie już w połowie lat 50. XX wieku. Utwór wystawiano w gdańskiej „Miniaturze” w inscenizacji i reżyserii Natalii Gołębskiej. Pierwsze wydanie książkowe bajki ukazało się natomiast w 1957 roku nakładem Wydawnictwa Morskiego.

Związki Bądkowskiego z teatrem i jego twórczość dla młodszych odbiorców można prześledzić także na przykładzie Zaklętej królewianki. Więcej o historii tego utworu można przeczytać w artykule „Zaklęta królewianka” Lecha Bądkowskiego.

Kaszubskie inspiracje „Złotego snu”

Zapoznając się z Złotym snem, można dostrzec inspiracje kaszubską tradycją bajkową. Interesującym kontekstem jest zbiór bajek kaszubskich publikowanych na łamach „Gryfa. Pisma dla spraw kaszubskich” w latach 1908–1912, a następnie wydanych przez Instytut Kaszubski w 2005 roku jako Bajarz kaszubski.

Utwór Wilk i jego podfrysztek, zamieszczony w „Gryfie” w 1909 roku, wykazuje podobieństwa fabularne do późniejszego Złotego snu i mógł stanowić jedno ze źródeł inspiracji Bądkowskiego.

Lata 50. XX wieku to również okres pracy Bądkowskiego nad tłumaczeniem na język polski kaszubskiej powieści Aleksandra Majkowskiego Żëcé i przigòdë Remùsa. Możemy przypuszczać, że autor poznawał w tym czasie wiele dzieł związanych z Majkowskim i historią piśmiennictwa kaszubskiego, w tym roczniki „Gryfa”.

W Złotym śnie odnajdujemy także interesujący trop związany ze środowiskiem literackim Bądkowskiego. Pojawiające się w bajce określenie „stary mistrz Franck z fenikowskich lasów” można odczytać jako nawiązanie do jego przyjaciela – pisarza i poety Franciszka Fenikowskiego.

Pierwsze wydanie „Złotego snu”

Pierwsze wydanie książkowe bajki Złoty sen ukazało się w 1957 roku nakładem Wydawnictwa Morskiego. Nakład wynosił 30 tysięcy egzemplarzy – liczbę imponującą z dzisiejszej perspektywy. Autorką szaty graficznej była Barbara Mieszkowska.

W 2009 roku Złoty sen znalazł się również w zbiorze Dramaty Lecha Bądkowskiego, wydanym przez Oficynę Czec przy współpracy z Wydawnictwem Region. Utwory zamieszczone w tym wydaniu zostały przedstawione w języku polskim i kaszubskim, a przekładu dokonała Hanna Makurat.

„Złoty sen / Złoté snienié” – wydanie polsko-kaszubskie z 2020 roku

W roku setnej rocznicy urodzin Lecha Bądkowskiego postanowiliśmy ponownie przypomnieć jego bajkę, tym razem w polsko-kaszubskiej odsłonie. Był to również sposób uczczenia pracy, jaką autor przez całe życie wykonywał dla kaszubsko-pomorskiej ziemi.

Lech Bądkowski pozostaje jedną z najważniejszych postaci ruchu kaszubsko-pomorskiego drugiej połowy XX wieku, a znaczenie jego działalności wykraczało daleko poza region. Zmarł w 1984 roku, jednak jego myśli i idee są wciąż odkrywane na nowo. Niezwykle ważną cechą Bądkowskiego była umiejętność konsolidowania środowiska kaszubskiego i zbliżania do siebie ludzi reprezentujących różne poglądy oraz odmienne spojrzenia na kaszubszczyznę. Był liderem, który przyciągał ludzi i dawał impuls do wspólnego działania.

Po wielu latach jego twórczość połączyła dwie kaszubskie instytucje, które zostały wydawcami nowej edycji Złotego snu: Muzeum Piśmiennictwa i Muzyki Kaszubsko-Pomorskiej w Wejherowie oraz Kaszubskie Forum Kultury w Gdyni. Wznowienie utworu dla najmłodszych było możliwe dzięki życzliwości córki pisarza – Sławiny Kosmulskiej. Publikację książki wsparła finansowo również gdyńska Rada Dzielnicy Kamienna Góra.

Wydanie było wspólną pracą wielu osób. Przekładu tekstu na język kaszubski podjął się młody Kaszuba, niedawny wówczas maturzysta – Mateusz Klebba. W pracy nad przekładem pomagali mu znakomici znawcy języka kaszubskiego: Felicja Baska-Borzyszkowska i Dariusz Majkowski.

Autorką okładki jest absolwentka Akademii Sztuk Pięknych w Gdańsku – Małgorzata Bądkowska, spokrewniona z Lechem Bądkowskim. Rysunki ilustrujące bajkę przygotował Marian Busler, a całość złożyła do druku Aleksandra Majkowska. Wszystkim osobom prywatnym oraz instytucjom, które przyczyniły się do wydania książki, składamy serdeczne podziękowania.

Naszym pierwotnym zamysłem było wznowienie Złotego snu 1 czerwca, z okazji Dnia Dziecka. Ze względu na pandemię w 2020 roku publikacja ukazała się nieco później – z początkiem roku szkolnego. Tę piękną bajkę kierujemy w myślach do wszystkich dzieci – naszego największego skarbu. Ja osobiście dedykuję ją mojemu synkowi – Michałkowi.

Andrzej Busler

Ryciny autorstwa Mariana Buslera

Okładka książki zaprojektowana przez Małgorzatę Bądkowską.

Dwujęzyczne wydanie bajki można znaleźć w naszej księgarni: „Złoty sen / Złoté snienié” Lecha Bądkowskiego.

Więcej o Lechu Bądkowskim

Życie, twórczość i działalność społeczną autora przedstawiamy szerzej w artykule Lech Bądkowski – pisarz, żołnierz i działacz kaszubsko-pomorski.