Stutthof 8/9 maja 1945. Historia i pamięć/ Stutthof 8th/9th of Mai 1945. History and remembrance

Stutthof 8/9 maja 1945. Historia i pamięć/ Stutthof 8th/9th of Mai 1945. History and remembrance

Publikacja poświęcona ostatnim dniom funkcjonowania niemieckiego nazistowskiego obozu koncentracyjnego KL Stutthof oraz pamięci o wydarzeniach, które rozegrały się w maju 1945 roku. Książka ukazuje dramatyczny moment wyzwolenia obozu, stanowiący symboliczny koniec jednego z najtragiczniejszych rozdziałów w historii Pomorza i Europy.

Autorzy przedstawiają zarówno historyczny przebieg wydarzeń z 8 i 9 maja 1945 roku, jak i ich miejsce w zbiorowej pamięci byłych więźniów, ich rodzin oraz kolejnych pokoleń. Publikacja przypomina losy osób, które doczekały wolności po latach niewoli, a także tych, którzy nie przeżyli ostatnich miesięcy funkcjonowania obozu, w tym ewakuacji i tzw. marszów śmierci.

Książka opiera się na bogatym materiale źródłowym obejmującym dokumenty archiwalne, wspomnienia świadków, relacje byłych więźniów oraz fotografie historyczne. Dzięki temu czytelnik otrzymuje wielowymiarowy obraz końca KL Stutthof – zarówno jako wydarzenia historycznego, jak i ważnego elementu pamięci o ofiarach nazistowskiego terroru.

Dwujęzyczna forma publikacji (polsko-angielska) sprawia, że książka trafia do szerokiego grona odbiorców, popularyzując wiedzę o historii obozu Stutthof również poza granicami Polski. To cenna lektura dla osób zainteresowanych historią II wojny światowej, dziejami Pomorza, losami więźniów obozów koncentracyjnych oraz problematyką pamięci historycznej.

Spis treści

Słowo Dyrektora Muzeum Stutthof — 5
Wprowadzenie — 10

Rozdział I

Pomorze Gdańskie i Stutthof w ostatnich miesiącach wojny — 15
Operacje Armii Czerwonej w regionie w 1945 roku — 16
KL Stutthof w 1945 roku — 32
Gdansk – Pomerania and Stutthof in the last months of the war — 44

Rozdział II

Koniec traumy. Ostatnie dni wojny w Stutthofie i KL Stutthof — 47
Ostatnie dni walk sowiecko-niemieckich na Żuławach Wiślanych i mierzei — 50
Naloty na miejscowości na mierzei i obóz Stutthof — 56
Kapitulacja wojsk niemieckich na Mierzei Wiślanej — 62
KL Stutthof 9 maja 1945 roku i narracje świadków — 74
Koniec – wyzwolenie – uwolnienie… — 77
Last days of the war in Stutthof Concentration Camp and Stutthof — 80

Rozdział III

Świadkowie wojny i pokoju w Stutthofie — 85
Więźniowie obozu Stutthof — 86
Niemieccy cywile — 120
Niemieccy żołnierze — 134
Sowieccy żołnierze — 144
Witnesses to war and peace in Stutthof — 164

Rozdział IV

Początek nowego. Ślady wojny i jej reminiscencje — 179
Stan KL Stutthof 9 maja — 180
Stan miejscowości Stutthof 9 maja 1945 roku — 195
Sowiecka komendantura wojenna — 195
Sowiecka komisja specjalna w KL Stutthof — 196
Fragment raportu komisji sowieckiej z 12 maja 1945 roku — 198
Pierwsi Polacy w powojennym Stutthofie – osadnicy i szabrownicy — 202
Gmina Obozy/Sztutowo i jej mieszkańcy w pierwszych

latach po wojnie — 203
Los infrastruktury obozowej po wojnie — 205
Byli więźniowie po wojnie — 212
Traces of war and its reminiscences — 216

Rozdział V

Polityka i pamięć. Upamiętnienia 9 maja 1945 roku w Stutthofie w okresie powojennym — 221
Powstanie Muzeum Stutthof — 222
Tradycja organizowania uroczystości w Muzeum Stutthof w maju — 222
Współczesna pamięć i wiedza o 9 maja w KL Stutthof — 226
Post-War commemorations in Stutthof on 9th of May — 240

Zakończenie — 242
Summary — 247
Wykaz skrótów — 250
Bibliografia — 250
Indeks nazw geograficznych — 256
Indeks osobowy — 256

Fragment książki:

Operacje Armii Czerwonej w regionie w 1945 roku

Tereny położone w delcie rzeki Wisły były strategicznym celem ofensywy Armii Czerwonej, która w styczniu 1945 roku odcięła Prusy Wschodnie od centralnych dzielnic Rzeszy. W wyniku tej operacji, regiony rozgraniczone linią rzeki miały zostać rozcięte, a część wschodniopruska pozbawiona połączeń komunikacyjnych z Zachodem. W dalszej kolejności, znajdujące się tam siły niemieckie miały zostać zniszczone.

Na głównych kierunkach natarcia sowieckie armie i fronty dysponowały zdecydowaną przewagą nad wojskami niemieckimi. Atakującym u północy z okolic Mławy w kierunku Zalewu Wiślanego i Zatoki Gdańskiej oddziałom 2 Frontu Białoruskiego nakazano dojście aż do brzegów morskich i zajęcie miast portowych Gdańska i Gdyni, przez co wspomóc miały główne uderzenie, kierowane w stronę Odry i dalej Berlina. Niemcy postawili jednak silną obronę, głównie na brzegach Nogatu i Wisły, a w marcu zalali wodą część depresyjnych terenów, w tym duże połacie polderów na Żuławach. Rzeki i rozlewiska miały opóźniać natarcie sowieckie i umożliwiać organizację obrony miast oraz prowadzenie ewakuacji ludności cywilnej.

Sowieckie wojska już w końcu stycznia 1945 roku zrealizowały zadanie odcięcia Prus Wschodnich i w okolicach Elbląga dotarły do brzegów Zalewu Wiślanego. Łącznikiem Wehrmachtu ze zgrupowaniem wschodniopruskim stały się wówczas lodowe trasy wytyczone przez zamarznięty Zalew Wiślany oraz jedna stała droga prowadząca wąskim pasem piaszczystej Mierzei Wiślanej.

Kolejne próby ataku przez Żuławy notowały nieznaczne sukcesy, choć w lutym zdobyto Elbląg, a w początkach marca 1945 roku zajęta została południowa część Żuław Wielkich, z miasteczkami Tiegenhof /Nowy Dwór Gdański/ i Neuteich /Nowy Staw/. Linia frontu zmniejszyła wówczas obszar obronny do wideł Wisły i Nogatu oraz Mierzei Wiślanej, oddzielonej od Prus Wschodnich cieśniną piławską. Jednak po manewrach omijających odcięty wodą obszar deltowy, czerwonoarmiści pod koniec marca zdobyli Gdańsk, a kilka dni później padł także oblężony Królewiec /Kaliningrad/.

Plany kontynuowania operacji ofensywnej Armii Czerwonej w rejonie Żuław i Mierzei Wiślanej opracowane w marcu 1945 roku zakładały rozdzielenie sił Wehrmachtu, a potem ich likwidację. Sposobem miało być sforsowanie ujścia Nogatu, a następnie przecięcie nasady Mierzei Wiślanej pod Stutthofem. Do pokonania, licząc jako rejon wyjścia okolice Tiegenhofu, było zaledwie kilka kilometrów i wydawało się, że zadanie to nie jest ponad zgromadzone tu siły trzech dywizji 42 Korpusu Strzeleckiego. Mimo planów, ofensywę żuławską przesunięto jednak w końcu marca w czasie i, jakby obok nie było krwawej wojny, w jednej z dywizji przeprowadzono nawet zawody sportowe. Według raportu, przyniosły one dobre rezultaty w biegu na 100 i 400 m, skoku w dal, wzwyż i rzucie granatem ćwiczebnym. Przez kolejne tygodnie linię frontu na Żuławach wyznaczały wodne rozlewiska dzielące obie armie.

Pod koniec kwietnia żołnierze 3 Frontu Białoruskiego Armii Czerwonej rozpoczęli uderzenie wzdłuż mierzei, przeprowadzając lądowanie na plażach za cieśniną piławską, w pierwszych dniach maja zostało ono wsparte zaplanowanym o wiele wcześniej atakiem z ujścia Nogatu. Co ciekawe, część jednostek skierowano tu do walki po kilkudniowym wypoczynku w niedalekim Elblągu, gdzie czerwonoarmiści hucznie obchodzili święto ludzi pracy. Majowe boje były zażarte, a trudny teren zdobywać przyszło powoli i za cenę dużych strat w ludziach.

Ostatnie walki trwały do nocy z 8 na 9 maja i zakończone zostały po zawieszeniu broni, spowodowanym podpisaniem przez niemieckie naczelne dowództwo aktu bezwarunkowej kapitulacji, oznaczającego zarazem zakończenie II wojny światowej w Europie. Noc ta lokalnie obfitowała w nieoczekiwane czasem wydarzenia powodowane kilkugodzinnymi różnicami czasowymi między Berlinem i Moskwą, chęcią zdobycia jak największego terenu w ostatniej chwili, a nawet możliwością wystrzelania zgromadzonych zapasów amunicji.