KSIĘGA PAMIĘCI leśników polskich osadzonych w obozie Stutthof w latach 1939-1945

KSIĘGA PAMIĘCI leśników polskich osadzonych w obozie Stutthof w latach 1939-1945

Publikacja dokumentująca losy pomorskich leśników, którzy podczas II wojny światowej zaangażowali się w działalność konspiracyjną i niepodległościową, za co zostali aresztowani przez okupanta niemieckiego i osadzeni w niemieckim nazistowskim obozie koncentracyjnym Stutthof. Książka powstała pod redakcją Tadeusza Chrzanowskiego i Marcina Owsińskiego, stanowiąc ważny wkład w badania nad historią polskiego leśnictwa oraz pomorskiego ruchu oporu.

Publikacja ma charakter zarówno naukowy, jak i memorialny. Zawiera biogramy, dokumenty, fotografie, wspomnienia oraz materiały archiwalne dotyczące leśników więzionych w KL Stutthof. Autorzy po raz pierwszy podjęli próbę kompleksowego przedstawienia tej grupy zawodowej, której wojenne losy pozostawały dotąd słabo udokumentowane. Dzięki szeroko zakrojonej kwerendzie źródłowej udało się odtworzyć dramatyczne historie ludzi, którzy nie tylko dbali o polskie lasy, ale również aktywnie przeciwstawiali się niemieckiej okupacji.

Spis treści

WSTĘP — 8

ROZDZIAŁ I
Tadeusz Chrzanowski
LASY I LEŚNICTWO NA POMORZU w okresie międzywojennym — 13

ROZDZIAŁ II
dr Jerzy Szankowski
LASY I LEŚNICTWO W OKRĘGU RZESZY Gdańsk–Prusy Zachodnie w latach 1939–1945 — 107

ROZDZIAŁ III
prof. dr hab. Andrzej Gąsiorowski
LEŚNICY W KONSPIRACJI POMORSKIEJ z lat 1939–1945 — 153

ROZDZIAŁ IV
dr Marcin Owsiński
KONZENTRATIONSLAGER Stutthof 1939–1945 — 283

ROZDZIAŁ V
Andrzej Szambelańczyk, Agnieszka Klys, Tadeusz Chrzanowski
NOTY BIOGRAFICZNE LEŚNIKÓW osadzonych w obozie Stutthof — 331

Pracownicy służby leśnej w obozie Stutthof — 333
Członkowie rodzin leśników w obozie Stutthof — 415
Robotnicy leśni w obozie Stutthof — 421

ZAKOŃCZENIE — 429

ANEKS
Tadeusz Chrzanowski, Andrzej Szambelańczyk
LEKSYKON BIOGRAFICZNY LEŚNIKÓW Z POMORZA, KUJAW I TERENÓW PRZYLEGŁYCH pomordowanych i poległych w latach 1939–1956 — 433

INDEKS OSÓB — 498

Fragment książki:

Wstęp

„W Stutthofie tośmy dopiero piekło poznali…”
Karol Gdanietz, więzień nr 9644

Przemówienie wygłoszone 2 września 2016 roku pod pomnikiem w byłym obozie Stutthof przez byłego więźnia mocno zapadło w pamięć wszystkim, którzy tego dnia byli na uroczystości poświęconej rocznicy pierwszego transportu osadzonych do tego obozu. Starszy pan, który mówił z emocjami, ale i dużym spokojem, wspominał moment, kiedy jako 16-letni chłopak wiosną 1940 roku trafił do tego niemieckiego obozu koncentracyjnego. Opowiadał o głodzie, poniżeniu, bezsilności i męskim płaczu oraz kolejnych pięciu latach życia, jakie spędził w Stutthofie, a potem w KL Sachsenhausen. Kiedy wyszedł żywy z tej machiny śmierci w maju 1945 roku miał 21 lat, ale emocjonalnie przeżył i zobaczył całe życie i zło, jakie człowiek może wyrządzić drugiemu. Po wojnie Karol Gdanietz znalazł zatrudnienie i sens dalszego życia w lesie… Przez kolejnych kilkadziesiąt lat pracował jako leśnik w Lasach Państwowych, między innymi w Rekowie, Bożympolu, Gniewowie, Dębogórzu, Nadleśnictwie Wejherowo i w Nadleśnictwie Gdynia Chylonia do czasu osiągnięcia wieku emerytalnego. Jak sam mówił, to przyroda, drzewa, cisza i spokój, dawały mu ukojenie od obrazów i przeżyć, które były jego udziałem w obozach. Wtedy pod pomnikiem w byłym Stutthofie stwierdził, że to las uratował mu w 1945 roku całe życie…

Takie wyznanie i przywiązanie do przyrody charakteryzować mogą wszystkich, którzy w wielu pokoleniach poświęcili swoją zawodową działalność na pielęgnowanie i ochronę polskich lasów. Bo służba lasom to także służba niepodległej Polsce.

Bohaterami niniejszej książki są liczni pomorscy leśnicy, którzy w czasie II wojny światowej zaangażowali się w działalność konspiracyjną i zostali zesłani w jej efekcie do obozu w Stutthofie. Ta grupa osadzonych nie doczekała się dotychczas właściwego udokumentowania swojej odważnej, ideowej postawy w czasie największej próby. Zbiór tekstów, materiałów i ilustracji zawarty w publikacji, którą Państwo trzymacie przed sobą stanowi nowość w dotychczasowej historiografii. Dzięki zbiorowej pracy udało się bowiem stworzyć po raz pierwszy tak dokładny i kompletny obraz wkładu pomorskich leśników w walkę z okupantem. To także pomnik-epitafium dla tych, którzy w jej trakcie stracili życie w Stutthofie.

Leśnicy lasów państwowych II Rzeczpospolitej jako hierarchiczna, zdyscyplinowana służba mundurowa wyróżniali się na tle społeczeństwa polskiego patriotyzmem, troską i silnym przywiązaniem do ojczystej przyrody, której najbardziej znaczącym składnikiem były lasy, w których pracowali, za które czuli się odpowiedzialni, w których upływało ich życie i życie ich rodzin.

W latach trzydziestych XX wieku, w obliczu zagrożeń Polski ze strony dwóch potężnych i agresywnych sąsiadów, objęto specjalnym przeszkoleniem urzędników poczty, kolei i leśnictwa. W 1933 roku została utworzona organizacja paramilitarna o nazwie Przysposobienie Wojskowe Leśników. Celem tej organizacji — pozostającej pod kontrolą poszczególnych Dyrekcji Lasów i Dowództw Okręgów Korpusów Wojska Polskiego — było przygotowanie leśników do działania w warunkach wojny. Kładziono nacisk na szkolenie bojowe w warunkach leśnych oraz organizowania sabotażu na tyłach wroga. W niektórych tajnych ośrodkach szkolono leśników do zadań wywiadowczych i kontrwywiadowczych. Przygotowywano ich też do dywersji pozafrontowej, czyli działalności konspiracyjnej pod okupacją wroga. W latach 1933–1939 sześciotygodniowe szkolenie wojskowe w PWL odbyło około 12 tys. leśników zarówno z lasów państwowych, jak i prywatnych.

Kiedy wybuchła II wojna światowa, leśnicy natychmiast włączyli się do walki w obronie niepodległości kraju, a następnie do walki konspiracyjnej. Szacuje się, że byli tą polską grupą zawodową, która poniosła jedne z największych strat podczas wojny, sięgające 50 proc. przedwojennego stanu osobowego. Równie duże ofiary poniosły ich rodziny.

Martyrologia leśników polskich w okresie II wojny światowej jest wciąż mało poznana i w różnym stopniu, gdy chodzi o poszczególne wydarzenia i części kraju. Niniejsza publikacja, Księga pamięci leśników polskich osadzonych w obozie Stutthof w latach 1939–1945, ma na celu wypełnić jedną z białych plam w bohaterskich, ale i tragicznych losach leśników polskich podczas okupacji niemieckiej na Pomorzu.

Miejscem, gdzie symbolicznie splotły się tragiczne losy dziesiątek pomorskich leśników był niemiecki, nazistowski obóz Stutthof u nasady Mierzei Wiślanej na terenie byłego Wolnego Miasta Gdańsk, który funkcjonował od 2 września 1939 roku do 9 maja 1945 roku. W opracowaniu przedstawiono biogramy leśników-więźniów Stutthofu na szerokim tle epoki i warunków, w jakich przyszło im żyć i działać.

W rozdziale I opisano wybrane aspekty leśnictwa na Pomorzu w okresie międzywojennym ze szczególnym zwróceniem uwagi na kadry, które w przededniu II wojny światowej tworzyły dobrze wykształcony, kompetentny korpus służby leśnej. Ta część pracy prezentuje fachowość, etos pracy i portret zbiorowy leśnika na Pomorzu jako urzędnika — reprezentanta Rzeczypospolitej.

W rozdziale II opisano organizację i funkcjonowanie leśnictwa pod okupacją niemiecką w Okręgu Rzeszy Gdańsk — Prusy Zachodnie. Pokazano w nim między innymi zakres czystek osobowych, jakie przeprowadzili Niemcy, ich podejście do gospodarki leśnej, a także sposób kontrolowania pracy Polaków, których pozostawiono w strukturach na najniższych szczeblach organizacyjnych. To pierwsze takie opracowanie, niezwykle cenne dla poznania historii leśnictwa na Pomorzu w latach II wojny światowej.

Podobnie pionierski charakter ma rozdział III, w którym prof. dr hab. Andrzej Gąsiorowski opisuje udział leśników w konspiracji pomorskiej w latach 1939–1945. Pewnym zaskoczeniem jest powszechny udział leśników i ich rodzin w walce z okupantem, ale też wielka ofiara przez nich poniesiona. To pierwsze tak obszerne i dobrze udokumentowane opracowanie tematu. Oprócz walorów poznawczych ma ono ważne znaczenie, gdy chodzi o edukację historyczną społeczeństwa, w tym również obecnych i przyszłych pokoleń leśników polskich. Ten rozdział to zbiorowy i szczegółowy portret grupy, która nie uległa zniewoleniu i zapłaciła za to często najwyższą cenę.

W kolejnym, IV rozdziale opisano powstanie, rozwój i funkcjonowanie niemieckiego obozu Stutthof, swoistego ogromnego kombinatu — z jednej strony przemocy i bestialstwa oprawców, z drugiej — ludzkiego bólu, cierpienia, katorżniczej pracy i niezawinionej śmierci dziesiątków tysięcy ludzi. Charakterystyka historii obozu ma na celu przybliżenie codziennych obrazów morderczego świata, jaki był udziałem więźniów Stutthofu w czasie jego 2077 dni istnienia.

W rozdziale V autorzy przygotowali noty biograficzne 57 leśników — więźniów Stutthofu. Poszukiwania, m.in. w archiwach obozowych, państwowych, zakładowych Lasów Państwowych, rodzinnych, ale również w archiwach zagranicznych trwały kilka miesięcy i z całą pewnością lista nie jest zamknięta. W rozdziale tym zasygnalizowano także martyrologię członków rodzin leśnych, jak również sporej grupy robotników leśnych, z których zdecydowana większość aktywnie działała w konspiracji razem z leśnikami.

Publikacja jest bogato ilustrowana zdjęciami z archiwów państwowych i zbiorów rodzinnych, pokazano również przykładowe, oryginalne dokumenty-karty obozowe związane z losami leśników i ich rodzin. Tak szeroka panorama dziejów i doświadczeń całej grupy stanowić ma podziękowanie i trwały ślad pamięci o ich postawie.

Autorzy opracowania składają serdeczne podziękowanie instytucjom i osobom, które udzielały życzliwej pomocy w przygotowaniu niniejszej publikacji: kierownictwu i pracownikom Muzeum Stutthof w Sztutowie, nadleśnictw oraz regionalnych dyrekcji Lasów Państwowych w Gdańsku, Toruniu, Poznaniu i Szczecinku, a przede wszystkim członkom rodzin leśnych, których przodkowie przeszli gehennę niemieckiego obozu Stutthof, bądź tam zostali zamordowani.

Cześć Ich pamięci!

Tadeusz Chrzanowski
Polskie Towarzystwo Leśne Oddział w Toruniu

Dr Marcin Owsiński
Kierownik Działu Naukowego Muzeum Stutthof w Sztutowie

Toruń-Sztutowo, w czerwcu 2024 r.