Więzień polityczny nr 33090. Biografia-Listy-Pamięć

Więzień polityczny nr 33090. Biografia-Listy-Pamięć

Więzień polityczny nr 33090. Biografia – Listy – Pamięć autorstwa Wiesław Theiss to poruszająca opowieść o losach Tomasza Theissa – nauczyciela, żołnierza kampanii wrześniowej i członka pomorskiej konspiracji, który w 1944 roku został aresztowany przez Gestapo i osadzony w niemieckim nazistowskim obozie koncentracyjnym KL Stutthof, gdzie otrzymał numer więźniarski 33090. To ważna publikacja dla osób zainteresowanych historią Pomorza, dziejami obozu Stutthof, losami polskiego ruchu oporu oraz badaniami nad pamięcią historyczną. Łącząc rzetelny warsztat badawczy z osobistym wymiarem rodzinnej opowieści, książka stanowi przejmujące świadectwo ludzkiej godności w obliczu nazistowskiego terroru. 

Jak poznać, udokumentować i opisać losy Więźnia nr 33090? Jak dotrzeć do jego wojennej biografii i odpowiedzieć na pytania: kim był, dlaczego trafił do lagru, jak sobie radził w tym „miejscu barbarzyństwa” oraz – uprzedzając fakty – jak znalazł się na wolności? Zadanie tym trudniejsze, że w pracach nad tą książką nieustannie towarzyszyła mi świadomość istnienia „tajemnicy obozu” lub też bariery „niezrozumienia obozu”. Tak uważają ocaleni z nazistowskich niemieckich miejsc terroru, tak też uważają badacze obozowej tematyki. Jeden z nich twierdzi: „Obóz koncentracyjny unicestwił zasadnicze pojęcia cywilizacji, ideały rozumu, postępu, wolności i porozumienia”.

(fragment wstępu)

Spis treści

Wstęp — 7
I. Więzień nr 33090 — przybliżenia — 13
II. Robotnik i konspiracja — 35
III. Miejsca nieistniejące — 53
IV. Człowiek lagrowy — 77
V. Chleb i cebula — 107
VI. Marsz śmierci — 123
VII. Obóz ewakuacyjny w Gęsi — 143
VIII. Wyzwolenie — 153
Zakończenie — 169
Źródła, literatura, netografia — 177
Nota o autorze — 187

Fragment książki:

Wstęp

Nadawcą listu jest urząd Gestapo /Tajnej Policji Państwowej/ w Elblągu, odbiorcą — moja babcia Monika Theiss z Bladowa, koło Tucholi. Dzisiaj to tylko nieco zniszczony, pożółkły, zapisany wyblakłym pismem maszynowym, niewielki kawałek papieru /21 × 14,5 cm/. Wtedy był to zwiastun wydarzeń, które dramatycznie miały zmienić czyjeś życie. Pismo datowane na 17 III 1944 r. informuje, że syn babci, Tomasz, został aresztowany z powodów politycznych. List zawiera także polecenie, aby Frau Theiss w następnym tygodniu zgłosiła się po „zabezpieczone” rzeczy aresztanta. Najlepiej, żeby przyjechała z walizką — brzmi praktyczna rada. Babcia pojechała do Elbląga. Kilka dni później jej syn znalazł się w niemieckim nazistowskim obozie koncentracyjnym Stutthof /KL Stutthof/. Tam, w lagrze, pozbawiony przez III Rzeszę wolności i prawa do samostanowienia, został zredukowany do roli Häftlinga /więźnia/ o numerze 33090 /Dreiunddreissigtausendneunzig/. Tak oto mikrohistoria „zwykłych ludzi” splotła się z wielką historią II wojny światowej, dziejami polskiego ruchu oporu na Pomorzu i historią obozu Stutthof.

Obóz koncentracyjny Stutthof, jedno z ogniw niemieckiego nazistowskiego systemu ludobójstwa, działał od września 1939, do maja 1945 r. Ogółem osadzono w nim ok. 110–120 tys. więźniów, z których ok. 60–65 tys. straciło życie. W tej drugiej grupie znalazło się blisko 20 tys. zmarłych w 1945 r. podczas lądowej ewakuacji obozu znanej jako Marsz Śmierci.

Pierwszą tego rodzaju „latarnią morską” była wydana w 1966 r. książka Krzysztofa Dunin-Wąsowicza Obóz koncentracyjny Stutthof. Dzieło to stało na półce naszej domowej biblioteczki i było regularnie przez nas czytane. Ktoś w tej książce na czerwono podkreślił nazwę wsi „Gęś” — przyjdzie i do tej nazwy, i do tej książki wielokrotnie wrócić. Z kolei opublikowany w 1973 r. zbiór esejów Rytm życia Antoniego Kępińskiego, psychiatry internowanego w czasie II wojny światowej w hiszpańskim obozie Miranda del Ebro, otwierał perspektywę filozoficznego spojrzenia na obozowe zbrodnie, a także objaśniał, czym jest „KZ-Syndrom” — zespół skutków pobytu więźnia w obozie koncentracyjnym. Inną jeszcze, szczególnie ważną wiedzę o obozie koncentracyjnym przyniosła książka Anny Pawełczyńskiej Wartości i przemoc. Zarys socjologicznej problematyki Oświęcimia wydana w 1973 r. Analizując mechanizmy działania obozu koncentracyjnego, autorka scharakteryzowała „zdegenerowany system władzy” oraz przeciwstawne mu „mechanizmy indywidualnej i zorganizowanej obrony”.

Niniejsza publikacja odwołuje się do różnego rodzaju źródeł i mówi wieloma głosami. Obok materiałów archiwalnych sięga po treści różnych dokumentów osobistych, takich jak relacje i wspomnienia, obozowe listy czy fotografie. Kolejny głos należy do głównego bohatera tej książki, ale są to zaledwie strzępki jego wspomnień, odpominane i cytowane przeze mnie. Wypowiadam się także wtedy, gdy przywołuję własne wspomnienia oraz kiedy wyjaśniam i komentuję różne fazy procesu powstawania tej pracy.

Czy i w jakim stopniu za pomocą zasygnalizowanych dróg i środków poznania, łączących wiedzę historyczno-społeczną z zasobami indywidualnej, społecznej i kulturowej pamięci, można naszkicować obraz skrajnej sytuacji, w której znalazł się więzień obozu koncentracyjnego Stutthof? Czy można wywołać z przeszłości obraz „ciemnej strefy zautomatyzowanej śmierci” oraz obraz „mechanizmów przystosowania i obrony”? Czy dramat więźnia / więźniów niemieckiego nazistowskiego obozu koncentracyjnego Stutthof — sytuacja sprzed 80 lat — pozwala wychylić się poza wymiar aktualnych, codziennych spraw i skierować uwagę w stronę fundamentalnych wartości ludzkiego świata i jego zagrożeń? Czy dramat ten, zanurzony w odległej już przeszłości, spleciony pamięcią z dniem dzisiejszym, może w jakimś stopniu wpływać na kształt przyszłych dni — informować, inspirować, uczyć, budować kulturę pokoju między ludźmi?

W tle tych pytań kryje się często dzisiaj zgłaszana wątpliwość: po co do tego wracać? Do tamtej rzeczywistości, dramatów ludzi i świata. Do czasów, które — pomimo upływu wielu już lat — jeszcze dzisiaj budzą przerażenie i na nowo stawiają pytanie: jak to było możliwe? Wśród licznych możliwych odpowiedzi potwierdzających potrzebę zajmowania się „tamtym czasem” jedna wydaje się być szczególnie ważna. Parafrazując znaną wypowiedź Ocalonego z epoki komór gazowych, brzmi ona następująco: jeżeli „tamte czasy” i „tamte wydarzenia” będą pomijane i lekceważone, może dojść do tego, że jakiś Stutthof „nagle na nas i na naszych potomków spadnie z nieba”.

Niniejsza książka nie powstałaby, gdyby nie inicjatywa i wsparcie Muzeum Stutthof w Sztutowie, za co składam serdeczne podziękowania.

Henryków-Urocze, wrzesień 2024 r.