Chojnice 1939-1945

Chojnice 1939-1945

Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w 1918 roku i powrocie Chojnic do macierzy w 1920 roku sytuacja w mieście była dość skomplikowana. Wśród ogółu niemieckich obywateli, mieszkających przecież od siedmiu pokoleń na pruskim Pomorzu, przeważało rozczarowanie postanowieniami traktatu wersalskiego i domniemanie, że nowe realia wymagają szybkiej i bezwzględnej korekty. Tym samym ludność niemiecka, nauczona doświadczeniem trzech rozbiorów, nie paliła się do emigracji na Zachód i przygotowywała się raczej do roli mniejszości narodowej w „sezonowym” państwie polskim, niż uznawała przesiedlenie za konieczność.

Co prawda względny spokój dwudziestolecia międzywojennego i dominacja języka polskiego przyczyniły się do osłabienia niemieckiego ducha, a co za tym idzie – ruch migracyjny w sposób naturalny występował, jednakże zbiorowość niemiecka u zarania II wojny światowej wciąż była bardzo liczna. Nie dziwi zatem, że już we wrześniu 1939 roku wojska niemieckie były entuzjastycznie witane przez chojnickich volksdeutschów.

Od pierwszych dni okupacji niemieccy sąsiedzi donosili na Polaków, a w budynku chojnickiego ratusza, jak mawiali świadkowie, za specjalną kotarą siedziały osoby wskazujące, kto zasługuje na śmierć w ramach przeprowadzonej na Polakach na masową skalę Intelligenzaktion. Byli to przeważnie nauczyciele i urzędnicy, zdarzali się także, konkurencyjni dla Niemców, właściciele przedsiębiorstw handlowych i produkcyjnych.

Między październikiem 1939 roku a końcem listopada 1939 roku członkowie paramilitarnego Selbstschutzu, niemieckiej milicji złożonej z dotychczasowych sąsiadów, zamordowali na Polach Igielskich ok. 500 mieszkańców powiatu chojnickiego – prócz przedstawicieli miejscowej inteligencji również pacjentów szpitala psychiatrycznego w Chojnicach. Polska ludność nazwała wówczas miejsce straceń mianem Doliny Śmierci. Kolejnych kilkaset osób zostało tam zamordowanych w styczniu 1945 roku. Szczątków ilu osób dotychczas nie ekshumowano, tym samym nie dostąpili oni możliwości godnego pochówku, do 2020 roku nie sposób było stwierdzić.

Z kolei, jak pokazały ostatnie wyniki badań archeologicznych w 2023 roku, na Polach Igielskich zalegają jeszcze szczątki ofiar zamordowanych jesienią 1939 roku pod miastem.

Prawda o tych wydarzeniach zapisana została na kartach opracowania, które oddajemy dziś w Państwa ręce. Książka nie jest nowa. Ukazała się ona już bowiem w zaledwie dwa lata po wojnie, w 1947 roku. Następnie w latach 90. XX wieku otrzymała niejako drugie życie w postaci broszurowej, masowo powielanej na fotokopiarkach i dystrybuowanej wśród lokalnych regionalistów i historyków.

Niektóre fakty opisane w książce wymagały jednak sprawdzenia. Uczynił to dr Dawid Kobiałka podczas badań naukowych dotyczących niemieckich, masowych mordów, do których dochodziło w czasie II wojny światowej w chojnickiej Dolinie Śmierci. W maju 2020 roku interdyscyplinarny zespół pod jego kierownictwem, we współpracy z prokuratorem IPN Tomaszem Jankowskim, rozpoczął prace badawcze i ekshumacyjne.

W wyniku przeprowadzonej rok później ekshumacji pozyskano niemalże tonę spalonych szczątków ludzkich. Dzięki wykorzystaniu nowoczesnych technik polowych udało się odkryć prawie 4500 artefaktów, z których duża część to rzeczy osobiste ofiar.

Historyk gdańskiego IPN dr Dariusz Burczyk, w wyniku badań archiwalnych, stworzył listę ponad 120 osób, które Niemcy mogli doprowadzić w drugiej połowie stycznia 1945 roku do chojnickiej Doliny Śmierci. Odnalezione obrączki oraz inicjały wraz z datami zawarcia związku małżeńskiego, znajdujące się na ich wewnętrznych stronach, pozwoliły ustalić tożsamość niektórych ofiar.

Obecnie wiemy, że wśród zabitych byli członkowie Armii Krajowej przyprowadzeni przez Niemców z Grudziądza, Torunia i Bydgoszczy. Zostali oni bestialsko zamordowani na chojnickiej ziemi, a ich ciała spalone w celu zatarcia śladów.

Dziś wznawiamy pierwotny nakład książki Wojciecha Buchholca, Mariana Grochowskiego i Józefa Ostrowskiego. Książka została na nowo zredagowana oraz otrzymała krytyczne posłowie raportujące wyniki badań zespołu dra Kobiałki.

Zamysłem redakcji i reedycja tej publikacji jest próba przywrócenia pamięci o ludziach i przerażających wydarzeniach, jakie miały miejsce w chojnickiej Dolinie Śmierci. Chcemy też ułatwić dostęp do materiałów źródłowych i wiedzy o przeszłości, zwłaszcza ludziom młodym. Im to właśnie, objaśniając sens tamtych wydarzeń, dedykujemy słowa Karola Wojtyły z poematu „Myśląc Ojczyzna”:

„Całym sobą płacisz za wolność (...).
Którędy przebiega dział pokoleń między tymi co nie dopłacili,
a tymi, co musieli nadpłacać? (...)
Nadmiar tylu samostanowień czyż nie przerósł
sił naszych w przeszłości?
Czyż ciężarów historii nie dźwigamy jak filar,
którego pęknięcie nie zabliźniło się dotąd?”

Drodzy Czytelnicy, śmierć najlepszych dzieci ojczyzny, śmierć chojnickiej inteligencji nie była daremna, była nadpłatą za wolność, którą dziś posiadamy. Pamiętajmy o tym i nie roztrwońmy jej lekkomyślnie. Pamiętajmy też o tych, którzy zapłacili za nią najwyższą cenę. Cześć ich pamięci!

dr Przemysław Zientkowski

Spis treści

Przedmowa dr Przemysław Zientkowski str. 5

Reedycja str. 9

Ku czci męczenników Marian Grochowski str. 13

Chojnice w latach 1939–1945 Wojciech Buchholz str. 22

Zbrodnie hitlerowskie w Czersku Józef Ostrowski str. 107

Zakończenie str. 119

Alfabetyczny spis ofiar terroru hitlerowskiego w Chojnicach i powiatu w latach 1939–1945 str. 131

Nota od redakcji str. 170

Posłowie dr Dawid Kobiałka, prok. Tomasz Jankowski str. 171