Salon Miasta – Świętojańska (część 1)

Kontynuując cykl przygotowany z okazji 100-lecia Gdyni, przenosimy się na ulicę Świętojańską – jedną z najbardziej znanych i reprezentacyjnych ulic Śródmieścia, określaną potocznie mianem „salonu miasta”. Jej historia sięga czasów, gdy Gdynia była jeszcze niewielką wsią.

Od Drogi Oksywskiej do ulicy Świętojańskiej

Droga prowadząca w kierunku Oksywia istniała już w XVIII wieku. Zanim Gdynia uzyskała prawa miejskie, nazywano ją Drogą na Oksywie lub Drogą Oksywską. W późniejszym okresie funkcjonowała nazwa ulica św. Jana, a ostatecznie – Świętojańska.

Dawny szlak prowadził w stronę Oksywia przez Oksywskie Piaski, w rejonie obecnej ulicy Portowej. Była to ważna droga łącząca Gdynię z najstarszą gdyńską parafią pw. św. Michała Archanioła na Oksywiu.

Pierwszy plan rozbudowy jeszcze wiejskiej Gdyni opracował na zlecenie miejscowego samorządu architekt Hermann Thieme. Według przyjętych założeń ulicą miał kursować tramwaj konny z Sopotu, a jej szerokość planowano na 16 metrów.

Dekadę później, wraz z rozpoczęciem budowy portu, Gdynia utraciła dawne połączenie drogowe z Oksywiem. W miejscu, przez które wcześniej przebiegała polna droga, powstały kanały portowe.

Obecnie ulica Świętojańska ma około 1,8 kilometra długości. Rozciąga się od placu Kaszubskiego do figury św. Jana Nepomucena na Wzgórzu Maksymiliana. To właśnie od tego świętego pochodzi nazwa ulicy. Jan Nepomucen, czeski męczennik, jest między innymi patronem dobrej sławy, podróżnych i pielgrzymów.

Świętojańska w międzywojennej Gdyni

W pierwszych latach po uzyskaniu przez Gdynię praw miejskich i rozpoczęciu intensywnej zabudowy Śródmieścia ulica Świętojańska zaczynała się w pobliżu serca dawnej, wiejskiej Gdyni – placu Kaszubskiego, nazywanego wcześniej Rynkiem Kaszubskim. To właśnie tutaj znajdują się początkowe numery budynków.

Pierwsza kamienica, należąca do dr. Kazimierza Kolińskiego, powstała jednak kilkaset metrów dalej, pod numerem 41. Było to w 1925 roku, a więc rok przed nadaniem Gdyni praw miejskich.

Po 1926 roku Świętojańska należała do pierwszych ulic młodego miasta, które wybrukowano i urządzono zgodnie z nowymi założeniami urbanistycznymi. Rozpoczęła się wówczas intensywna zabudowa kamienicami. W kolejnych latach powstawały także sieci wodociągowe i kanalizacyjne, chodniki oraz nowe lokale handlowe.

Ważnym obiektem przy ulicy był kościół pw. Najświętszej Maryi Panny Królowej Polski, wzniesiony w 1924 roku jako pierwszy kościół w Śródmieściu Gdyni. Dziś świątynia posiada godność bazyliki mniejszej.

Do wybuchu II wojny światowej przy Świętojańskiej powstało wiele kolejnych kamienic, najczęściej utrzymanych w stylistyce modernistycznej. Do dziś stanowią one jedną z najważniejszych architektonicznych wizytówek Gdyni.

Znaczna część przedwojennej zabudowy przeznaczona była dla zamożniejszych mieszkańców. W wielu kamienicach powierzchnia mieszkań przekraczała sto metrów kwadratowych. Charakteryzowały się one wysokimi sufitami, osobnymi pomieszczeniami dla służby lub spiżarniami. Niektóre budynki wyposażono w reprezentacyjne klatki schodowe i windy.

II wojna światowa i pierwsze lata powojenne

Dynamiczny rozwój ulicy Świętojańskiej, podobnie jak całej Gdyni, przerwał wybuch II wojny światowej. Podczas niemieckiej okupacji nazwę ulicy zmieniono na Adolf-Hitler-Straße.

Działania wojenne, szczególnie w 1945 roku, doprowadziły do uszkodzenia wielu budynków. Śródmieście Gdyni nie podzieliło jednak losu portu, którego infrastruktura została w znacznej części zniszczona.

W pierwszych latach powojennych pojawiały się propozycje zmiany nazwy ulicy na Armię Ludową lub Marszałka Józefa Stalina. Ostatecznie pomysły te nie uzyskały akceptacji Miejskiej Rady Narodowej, a Świętojańska zachowała swoją historyczną nazwę.

Grudzień 1970 na ulicy Świętojańskiej

W latach 60. XX wieku wzdłuż ulicy Świętojańskiej posadzono lipy, które przez następne dziesięciolecia stanowiły charakterystyczny element jej krajobrazu.

W grudniu 1970 roku Świętojańska stała się jednym z miejsc dramatycznych wydarzeń związanych z protestami robotniczymi na Wybrzeżu. Ulicą tą uczestnicy demonstracji nieśli na drzwiach ciało Zbigniewa Godlewskiego, którego śmierć stała się jednym z symboli gdyńskiego Grudnia.

Postać Godlewskiego została utrwalona w pamięci zbiorowej poprzez balladę o Janku Wiśniewskim. Janek Wiśniewski był literackim imieniem nadanym bohaterowi utworu, a nie rzeczywistym nazwiskiem zabitego młodego człowieka.

Na zachowanych fotografiach dokumentujących wydarzenia Grudnia 1970 można zobaczyć jeszcze wybrukowaną nawierzchnię Świętojańskiej. Rok później zastąpiono ją nawierzchnią bitumiczną, natomiast w 1979 roku wymieniono część płyt chodnikowych.

Świętojańska jako centrum handlowe Gdyni

Zarówno w okresie międzywojennym, jak i w czasach PRL-u ulica Świętojańska pełniła funkcję reprezentacyjnego centrum handlowego Gdyni. Znajdowały się tutaj liczne sklepy, punkty usługowe i lokale o różnorodnym asortymencie.

Na zakupy przyjeżdżali nie tylko mieszkańcy Gdyni, ale również osoby z innych miejscowości Pomorza. Świętojańska była miejscem codziennych spotkań, spacerów i zakupów, a zarazem ważną przestrzenią życia społecznego miasta.

Przemiany po 1989 roku

Transformacja ustrojowa zapoczątkowana w 1989 roku przyniosła istotne zmiany w handlowym charakterze ulicy Świętojańskiej. Państwowe placówki handlowe stopniowo ustępowały miejsca prywatnym sklepom, w tym lokalom oferującym bardziej luksusowy asortyment.

W kolejnych latach część sklepów została zastąpiona przez oddziały banków, apteki i inne punkty usługowe. Jednocześnie rozwój galerii handlowych w Gdyni oraz sąsiednich miastach przyczynił się do zmiany przyzwyczajeń zakupowych mieszkańców.

Świętojańska stopniowo traciła część swojej dawnej pozycji jako główne miejsce zakupów, choć nadal pozostawała jedną z najważniejszych ulic Śródmieścia.

Modernizacja ulicy w XXI wieku

Na początku XXI wieku przeprowadzono gruntowną modernizację Świętojańskiej, podzieloną na kilka etapów. Prace objęły wymianę nawierzchni jezdni i chodników, przebudowę instalacji oraz modernizację oświetlenia ulicznego.

Zmienił się również układ przestrzenny ulicy. Zwężono jezdnię, poszerzono chodniki i ograniczono liczbę miejsc parkingowych. Charakterystycznym elementem nowej aranżacji stała się specjalnie zaprojektowana kostka chodnikowa z ozdobnym motywem muszli oraz słupy oświetleniowo-reklamowe.

W ramach modernizacji usunięto także dotychczasowe drzewa. Chorujące lipy zastąpiono głogami, które miały lepiej znosić warunki panujące w przestrzeni miejskiej.

Świętojańska dzisiaj

W ostatnich latach podejmowane są działania zmierzające do ożywienia ulicy Świętojańskiej i przywrócenia jej dawnego znaczenia w życiu miasta.

Od 2020 roku Świętojańska funkcjonuje jako ulica jednokierunkowa, z wyjątkiem komunikacji miejskiej i ruchu rowerowego. Stopniowo pojawia się przy niej więcej kawiarni, restauracji oraz innych lokali gastronomicznych.

Od wielu lat powraca również pomysł przekształcenia Świętojańskiej w deptak. Zwolennicy takiego rozwiązania upatrują w nim szansy na zwiększenie atrakcyjności ulicy i ożywienie przestrzeni publicznej.

Przy Świętojańskiej znajduje się ponad sto kamienic oraz liczne lokale użytkowe – sklepy, restauracje, kawiarnie i punkty usługowe. Szerokość ulicy, liczona od jednej pierzei zabudowy do drugiej, wynosi około 24 metrów.

Ciekawostką jest również różnica wysokości pomiędzy jej krańcami. Kamienice przy placu Kaszubskim znajdują się na wysokości około 3 metrów n.p.m., natomiast przeciwległy kraniec, w rejonie budynku przy Świętojańskiej 143, położony jest na wysokości ponad 27 metrów n.p.m.

W kolejnej części naszego cyklu przybliżymy historie znanych kamienic przy ulicy Świętojańskiej, związanych z rodzinami o kaszubskim rodowodzie.

Przeczytaj również: Salon Miasta – Świętojańska (część 2).

Andrzej Busler

Ulica Świętojańska w Gdyni – reprezentacyjna ulica Śródmieścia