Gdyńskie ulice - Salon Miasta – Świętojańska (część 1)

autor: Andrzej Busler
dodano: 13-12-2025
w kategorii Pomorze , Kaszuby , Gdynia

Gdyńskie ulice

Salon Miasta – Świętojańska (część 1)

Kontynuując cykl na 100-lecie Gdyni przenosimy się do niezwykle znanej – ul. Świętojańskiej uznawanej za główną i reprezentacyjną ulicę Śródmieścia, określanej potocznie „salonem miasta”. Jako droga istniała już w XVIII wieku. W czasach zanim Gdynia nie była jeszcze miastem nazywano ją Drogą na Oksywie lub Oksywską Drogą, a w późniejszym czasie ulicą św. Jana i wreszcie ostatecznie ul. Świętojańską. Ten szlak wiódł dawniej w stronę Oksywia poprzez Oksywskie Piaski (okolice obecnej ulicy Portowej), będąc główną drogą doprowadzającą do najstarszej gdyńskiej parafii pw. Św. Michała Archanioła na wspomnianym wcześniej Oksywiu. Pierwszy plan rozbudowy jeszcze wiejskiej Gdyni wykonał na zlecenie tutejszego samorządu – architekt Hermann Thieme. Według przyjętych założeń miał nią kursować tramwaj konny z Sopotu. Szerokość ulicy miała wynosić 16 metrów. Dekadę później, w momencie budowy portu dawna, Gdynia utraciła tę łączność z Oksywiem, a w miejscu, gdzie dawniej można było poruszać się polną drogą powstały kanały portowe. Obecna długość ulicy to 1,8 km – wiedzie ona od placu Kaszubskiego do figury Św. Jana na Wzgórzu Maksymiliana. To właśnie do Św. Jana Nepomucena pochodzi nazwa ulicy ‒ dawniej i dziś. Ten czeski męczennik jest patronem dobrej sławy oraz podróżnych i pielgrzymów.

Międzywojnie, II wojna światowa i czasy PRL-u

W pierwszych latach po uzyskaniu praw miejskich i intensywnej zabudowie Śródmieścia z wytyczaniem nowych ulic, ulica Świętojańska zaczynała się w pobliżu serca dawnej, wiejskiej Gdyni – placu Kaszubskiego (dawniej Rynku Kaszubskiego). To tutaj znajdziemy początkowe numery budynków. Pierwsza kamienica ‒ dr. Kazimierza Kolińskiego ‒ stanęła, jednak kilkaset metrów dalej ‒ pod numerem 41. Stało się to rok przed uzyskaniem praw miejskich – w 1925 roku. Po 1926 roku, Świętojańska była jedną z pierwszych ulic młodego, rodzącego się miasta, która została wybrukowana i urządzona zgodnie z ówczesnym, nowym planem miasta. Wówczas zapoczątkowano także jej zabudowę kamienicami. Po kilku latach stało przy niej kilkanaście budynków, m.in. parafia pw. Najświętszej Maryi Panny Królowej Polski z pierwszym kościołem w Śródmieściu Gdyni z 1924 roku, a obecną bazyliką mniejszą. Wspomniane lata to także budowa kanalizacji i wodociągów, brukowania i powstawania pierwszych chodników. Wraz z pojawieniem się nowych zabudowań zaczęły funkcjonować pierwsze sklepy. Do 1939 roku powstało tu wiele kolejnych kamienic, najczęściej w modernistycznym stylu, które do dziś są architektoniczną wizytówką miasta. Większa część z nich przeznaczona była dla osób majętnych. Odwiedzając wiele dawnych kamienic zauważamy, że metraże poszczególnych mieszkań przekraczają często przeszło sto metrów kwadratowych ‒ posiadają one wysokie sufity, wyposażone są w dawne służbówki lub spiżarnie. Wiele tych przedwojennych kamienic posiada okazałe klatki schodowe i windy. Rozwój Świętojańskiej jak i całego miasta przerwał wybuch II wojny światowej. Podczas okupacji, Niemcy zmienili nazwę ulicy na Adolf-Hitler-Strasse. Działania wojenne szczególnie w 1945 roku spowodowały uszkodzenia wielu budynków, jednak na szczęście Śródmieście Gdyni nie podzieliło losu gdyńskiego portu, który został w większości zniszczony. W pierwszych latach powojennych próbowano zmienić nazwę ulicy na: Armii Ludowej oraz Marszałka Józefa Stalina. Na szczęście wspomniane pomysły nie zostały zaakceptowane przez Miejską Radę Narodową. W latach 60. XX wieku wzdłuż ulicy Świętojańskiej posadzono szereg lip. W 1970 roku, Świętojańska stała się miejscem części wydarzeń krwawego Grudnia 70., m.in. tą ulicą protestujący nieśli na drzwiach ciało Zbyszka Godlewskiego znanego powszechnie jako postać Janka Wiśniewskiego – bohatera znanej ballady. Na nielicznych zachowanych zdjęciach obrazujących tę tragedię widzimy jeszcze wybrukowaną Świętojańską. Rok później ulicę wylano nawierzchnią bitumiczną, a w 1979 roku wymieniono część płyt chodnikowych.

W międzywojniu i czasach PRL-u, Świętojańska uznawana była za salon handlowy Gdyni. Mieściło się tutaj mnóstwo dobrze zaopatrzonych lokali handlowych. Było to popularne miejsce, gdzie zakupów dokonywali nie tylko gdynianie i gdynianki, ale także wiele osób spoza Gdyni.

Po 1989 roku

Po transformacji ustrojowej w 1989 roku państwowe placówki handlowe szybko zostały wyparte przez prywatne sklepy, często z luksusowym asortymentem. Z biegiem lat i gruntowną modernizacją Świętojańskiej przeprowadzonej w pierwszych latach nowego tysiąclecia, lokale handlowe zaczęły wypierać siedziby banków i aptek czyniąc ulicę mniej atrakcyjną i uczęszczaną dla większości dawnych klientów, którzy przenieśli się z pewnością do nowo powstałych galerii handlowych w Gdyni i w okolicznych miastach. Trzeba zaznaczyć, że Świętojańska znacząco zmieniła swój wygląd w pierwszych latach nowego tysiąclecia. Plan modernizacji ulicy został podzielony na kilka etapów ‒ wiązało się to z wymianą kostki chodnikowej, instalacji, usunięciem dotychczasowych drzew i posadzeniem w ich miejsce młodszych. Zmodernizowano też latarnie i wymieniono nawierzchnię jezdni. Ulica zmieniła wówczas swój kształt – pomniejszono szerokość jezdni, a poszerzono chodniki oraz ograniczono ilość miejsc parkingowych. Charakterystyczna była specjalnie zaprojektowana kostka chodnikowa z ozdobnym elementem muszli oraz charakterystyczne słupy oświetleniowo-reklamowe. Chorujące lipy zastąpiono bardziej odpornymi głogami.

Ostatnia dekada to działania zmierzające do zmiany niekorzystnego trendu zmniejszania się liczby klientów i prób ożywienia w tej kwestii ‒ od 2020 roku Świętojańska stała się ulicą jednokierunkową z wyłączeniem komunikacji miejskiej i ruchu rowerowego. Stopniowo powstaje tutaj więcej kawiarni, restauracji i innych mniejszych usług gastronomicznych, jednak proces powrotu do dawnej popularności tej ulicy jest z pewnością jeszcze cały czas w realizacji. Od wielu lat pojawiają się postulaty, aby Świętojańska stała się deptakiem. Zwolennicy tego planu widzą w nim szansę powrotu do dawnej świetności tej głównej ulicy Śródmieścia Gdyni.

Obecna Świętojańska to przeszło sto kamienic i przeszło drugie tyle lokali użytkowych – restauracji, kawiarni, sklepów itp. Szerokość ulicy licząc od budynku do budynku wynosi 24 metry. Kamienice przy placu Kaszubskim znajdują się na wysokości około 3 metrów n.p.m., natomiast przeciwległy kraniec – Świętojańska 143 na wysokości przeszło 27 metrów n.p.m. W następnym odcinku przybliżymy znane kamienice Świętojańskiej w kaszubskim rodowodem.

Andrzej Busler