autor: Andrzej Busler
dodano: 02-05-2026
w kategorii Pomorze , Kaszuby , Historia , Gdynia

Gdyńskie ulice

Miejsce bardzo kaszubskie (część 1)

Kontynuujemy cykl przygotowany na 100-lecie Gdyni, poświęcony historii ulic tego miasta. Tym razem nasza opowieść będzie jednak dotyczyła nie kolejnej ulicy, lecz gdyńskiego placu, silnie związanego z początkami wsi Gdynia, a później z narodzinami miasta. Mamy na myśli plac Kaszubski – serce dawnej Gdyni, będące jednym z najbardziej rozpoznawalnych miejsc dzisiejszego Śródmieścia, nierozerwalnie związane z kaszubskimi korzeniami miasta.

Plac Kaszubski w Gdyni – od rybackiej wsi do centrum miasta

W czasach, kiedy Gdynia nie była jeszcze miastem, Plac Kaszubski stanowił centralny punkt gbursko-rybackiej wsi. Znajdowała się tutaj siedziba gdyńskiego sołectwa wraz z karczmą. W dawnych czasach funkcjonowały tu królewskie składy drewna, a później plac mancowy, przeznaczony do suszenia i naprawy rybackich sieci – manc, używanych do połowu śledzi.

W tym miejscu krzyżowały się również ważne dawne drogi. Nieopodal, w okolicy obecnej ulicy św. Wojciecha, przebiegała granica wsi Gdynia z Rybackimi Piaskami, należącymi niegdyś do Oksywia. Dukt prowadzący do Placu Kaszubskiego, odpowiadający dzisiejszej ulicy Świętojańskiej, biegł aż do Oksywia i nazywany był Drogą Oksywską.

Wcześniejszą nazwą Placu Kaszubskiego był Rynek Kaszubski, obowiązującą do początku lat 30. XX wieku. Istotnie, znajdował się tutaj rynek, a przez krótki czas także pierwsza hala targowa, wzniesiona w 1925 roku. Spłonęła ona zaledwie po roku działalności.

W późniejszym czasie nazwę zmieniono na Plac Kaszubski, kiedy Gdynia przekształcała się w nowoczesny port i miasto. Teren znajdował się wówczas w bezpośrednim sąsiedztwie portu, co sprawiało, że szybko stał się ważnym punktem handlowym i komunikacyjnym. Wokół Placu zaczęły powstawać kamienice, sklepy i lokale usługowe, tworząc tętniące życiem centrum miejskie.

Rodzina Scheibów i Ławeczka Kaszubów

Dziś, stojąc na Placu Kaszubskim, można zauważyć charakterystyczną kamienicę, która powstała pod koniec lat 20. XX wieku. Jest to dom starej gdyńskiej rodziny rybackiej Scheibów.

W 2006 roku Plac Kaszubski wzbogacił się o atrakcję nawiązującą do wspomnianej kamienicy i historii rodu Scheibów. Jest nią Ławeczka Kaszubów – rzeźba autorstwa Adama Dawczaka-Dębickiego, przedstawiająca parę Kaszubów. Dzieło odsłonięto 30 września 2006 roku. Uwiecznione postacie to Jakub i Elżbieta Scheibowie, członkowie znanego gdyńskiego rodu. Mężczyzna wskazuje palcem na położoną nieopodal kamienicę.

Z historią tego miejsca wiąże się interesująca opowieść z okresu dwudziestolecia międzywojennego. Gdyński rybak Jakub Scheibe powrócił wówczas z emigracji zarobkowej w Stanach Zjednoczonych. Mimo że był już człowiekiem majętnym, nie porzucił rybackiego rzemiosła i nadal wypływał w morze wraz z członkami swojej rodziny.

W 1928 roku Jakub Scheibe wybudował dla swojej rodziny okazałą, kilkukondygnacyjną kamienicę u zbiegu ulic Portowej i Jana z Kolna, na parceli należącej do jego przodków. W latach międzywojennych była to najwyższa kamienica młodego miasta. Ze względu na wysokość dom Jakuba Scheibego nazywano wówczas drapaczem chmur.

Projektantem kamienicy był architekt Wiktor Lorenz. Ciekawostką jest fakt, że po kilku miesiącach pierwotny projekt budynku uległ zmianie. Na ostatniej kondygnacji dobudowano charakterystyczny, wysoki narożnik, z którego rozciągał się widok na morze. Stało się tak na prośbę żony gdyńskiego rybaka – Elżbiety Scheibe, która wypatrywała męża powracającego z połowów.

Pomnik Antoniego Abrahama na Placu Kaszubskim

Nieco starszą atrakcją Placu Kaszubskiego jest pomnik Antoniego Abrahama, wzniesiony w 2001 roku. Antoni Abraham, znany ze swojej działalności propolskiej w okresie zaboru pruskiego, stał się jednym z symboli powrotu Polski na Pomorze w 1920 roku.

Figura Antoniego Abrahama mierzy 4,35 m wysokości, została odlana z brązu platynowanego i waży 850 kg. Autorami pomnika są dwaj rzeźbiarze: Stanisław Szwedowicz i Brunon Wandtke. Do wykonania podstawy wykorzystano brązowo-czerwony granit sprowadzony z Finlandii.

Na cokole pomnika znajduje się znany cytat z twórczości kaszubskiego literata Hieronima Jarosza Derdowskiego – Nie ma Kaszëb bez Polonii, a bez Kaszëb Polsczi, pochodzący z jego utworu O panu Czôrlinsczim co do Pùcka pò sece jachôł. Jedna z ulic prowadzących do Placu Kaszubskiego nosi imię Hieronima Derdowskiego.

Plany wzniesienia pomnika Antoniego Abrahama na Placu Kaszubskim sięgają czasów przedwojennych. Ideę udało się jednak zrealizować dopiero kilkadziesiąt lat później dzięki staraniom Gdyńskiego Oddziału Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego. W sąsiedztwie pomnika o kaszubskich korzeniach Gdyni przypominają również kaszubskie flagi.

W kolejnej części naszej wędrówki po Gdyni powrócimy do dalszych dziejów Placu Kaszubskiego, w tym historii pierwszego gdyńskiego magistratu, hali targowej oraz Szpitala św. Wincentego a Paulo. Więcej na ten temat przeczytasz w artykule „Miejsce bardzo kaszubskie (część 2)”.

Andrzej Busler

Ławeczka Kaszubów na placu Kaszubskim w Gdyni – Jakub i Elżbieta Scheibowie