autor: Andrzej Busler
dodano: 30-10-2026
w kategorii Pomorze , Kaszuby , Gdynia

Gdyńskie ulice

Aleja w stronę morza (część 2)

Kontynuujemy cykl na 100-lecie Gdyni związany z historią ulic tego miasta. Powracamy do Alei Marszałka Józefa Piłsudskiego, którą zaczęliśmy opisywać w wakacyjnym numerze „Pomeranii”. Tym razem przybliżymy dzieje niezwykle charakterystycznego gmachu Urzędu Miasta Gdyni, który jest swoistym symbolem opisywanej alei.

Opisując początki tego miejsca, trzeba sięgnąć do czasów międzywojnia i gwałtownego wzrostu liczby mieszkańców młodego portowego miasta. Dotychczasowe siedziby władz mieszczące się w okolicy Rynku Kaszubskiego (późniejszego Placu Kaszubskiego) i ulicy Starowiejskiej przestały odpowiadać potrzebom miasta, które liczyło już wówczas kilkadziesiąt tysięcy mieszkańców, a liczba jego ludności nadal szybko rosła. Projekt nowego gmachu magistratu przygotował architekt Jerzy Müller (1889–1963), związany z miejską administracją budowlaną i pełniący funkcję kierownika Oddziału Zabudowy. Pierwszą część budynku ukończono i oddano do użytku w 1930 roku. Gmach stanął przy skrzyżowaniu ul. Świętojańskiej i ówczesnej Al. Kasyna – dzisiejszej Al. Marszałka Józefa Piłsudskiego. Pierwotne główne wejścia znajdowały się od ul. Świętojańskiej. Budynek powstawał początkowo jako gmach magistratu, a funkcję siedziby Komisariatu Rządu zyskał w związku z reorganizacją administracji miasta. Dlatego trafnym określeniem wydaje się: gmach magistratu, późniejszego Komisariatu Rządu.

Komisariat Rządu – więcej niż zwykły magistrat

Komisariat Rządu miał szczególną pozycję ustrojową. Komisarz Rządu skupiał w swoich rękach kompetencje administracji państwowej i samorządowej, wykonując m.in. obowiązki prezydenta miasta, przewodniczącego Rady Miejskiej i starosty grodzkiego. Taki wyjątkowy przypadek miał swoje uzasadnienie – władze centralne RP chciały mieć bezpośredni wpływ na jedną z największych inwestycji międzywojnia – budowę portu i miasta Gdyni. Komisarzami byli kolejno: Bronisław Biały, Zygmunt Zabierzowski, Seweryn Czerwiński i – od 10 lutego 1933 do września 1939 roku – Franciszek Sokół. Po wprowadzeniu rządów komisarycznych w Gdyni rola Rady Miejskiej była mocno ograniczona.

Gdynia rozwijała się tak szybko, że zaledwie kilka lat po ukończeniu pierwszego budynku okazał się on zbyt mały. Autorstwo projektu rozbudowy przypisuje się najczęściej Jerzemu Müllerowi, ale w źródłach pojawia się również nazwisko Stefana Reychmana, który miał przygotować projekt pod nadzorem Müllera. W 1937 roku oddano drugie skrzydło budynku, od strony obecnej Al. Piłsudskiego. Było ono o jedną kondygnację wyższe od starszej części. Wtedy właśnie główny akcent wejściowy przeniesiono w stronę alei. Powstało szerokie wejście z charakterystycznymi drzwiami obrotowymi. Gmach wpisuje się w gdyńską architekturę modernistyczną. To ciekawy przykład modernizmu reprezentacyjnego: budynek miał być funkcjonalnym urzędem nowoczesnego miasta, ale równocześnie musiał wizualnie komunikować rangę państwowej administracji. Do dziś we wnętrzu gmachu zachowało się sporo elementów historycznego wystroju, w tym m.in. oryginalne balustrady klatek schodowych i dekoracje posadzek. Po zajęciu Gdyni przez Niemców w 1939 roku gmach nie stracił funkcji administracyjnej. W okresie okupacji mieściły się tutaj niemieckie władze miejskie – Stadtverwaltung Gotenhafen. W marcu 1945 roku budynek został uszkodzony podczas działań wojennych. Po wojnie gmach wyremontowano. Początkowo mieściły się tutaj Zarząd Miasta i Rada Miejska. W 1950 roku, po likwidacji dotychczasowego modelu samorządu, gmach stał się siedzibą nowych struktur władz miejskich – Prezydium Miejskiej Rady Narodowej. W okresie PRL dokonano również istotnej ingerencji architektonicznej: starsze skrzydło od strony ul. Świętojańskiej podwyższono o jedną kondygnację, wyrównując wysokość obu części kompleksu. Dawny Komisariat Rządu pozostaje do dziś główną siedzibą władz Gdyni. Obecny adres to: Urząd Miasta Gdyni, Al. Marszałka Piłsudskiego 52/54.

Gmach Urzędu Miasta Gdyni – dawny Komisariat Rządu

Gmach Urzędu Miasta Gdyni – dawny Komisariat Rządu. Fot. Andrzej Busler

Gmach dawnego Komisariatu Rządu w Gdyni

Gmach Urzędu Miasta Gdyni – dawny Komisariat Rządu. Fot. Andrzej Busler

Historyczne wnętrza Urzędu Miasta Gdyni

Wnętrza Urzędu Miasta Gdyni – dawnego Komisariatu Rządu. Fot. Andrzej Busler

Wnętrza dawnego Komisariatu Rządu w Gdyni

Wnętrza Urzędu Miasta Gdyni – dawnego Komisariatu Rządu. Fot. Andrzej Busler

Siedziba władz Gdyni

Siedziba władz Gdyni. Fot. Andrzej Busler

Modernistyczny gmach Urzędu Miasta Gdyni

Gmach Urzędu Miasta Gdyni – dawnego Komisariatu Rządu wpisuje się w szlak Modernizmu Gdyńskiego. Fot. Andrzej Busler

Pomnik Ofiar Grudnia

Opisywany budynek jest także związany z tragiczną historią Grudnia 1970, która na trwałe wpisała się w historię i tożsamość Gdyni. Wówczas – 17 grudnia 1970 roku – wojsko i milicja, wykonując decyzje władz PRL, otworzyły ogień do ludzi podążających do pracy, w tym robotników wezwanych dzień wcześniej do jej podjęcia przez wicepremiera Stanisława Kociołka. Bezpośrednią przyczyną robotniczych protestów były drastyczne podwyżki cen żywności ogłoszone w grudniu 1970 roku oraz narastające napięcia społeczne. Kryzys grudniowy doprowadził jednocześnie do głębokich zmian na szczytach władzy PRL – kilka dni później Władysława Gomułkę na stanowisku I sekretarza KC PZPR zastąpił Edward Gierek. W Gdyni zginęło tego dnia 18 osób, a setki zostały ranne i aresztowane. Jeden z zabitych robotników – przy wiadukcie przystanku SKM Gdynia Stocznia – został ułożony na drzwiach i poniesiony ulicami miasta na czele pochodu. Był to Zbyszek Godlewski – osiemnastoletni sztauer pracujący w Porcie Gdyńskim, który przeszedł do historii jako symboliczny Janek Wiśniewski z Ballady o Janku Wiśniewskim. Tłum podążył ul. Czerwonych Kosynierów (obecnie ul. Morska), tunelem pod dworcem, 10 Lutego i Świętojańską w kierunku gmachu Prezydium Miejskiej Rady Narodowej, gdzie dwa dni wcześniej przedstawiciele protestujących podpisali z władzami miasta porozumienie – pierwsze tego rodzaju w dziejach PRL – które władze niemal natychmiast faktycznie przekreśliły. Pochód był atakowany przez siły porządkowe. W pobliżu Prezydium pojawiły się również śmigłowce, z których zrzucano petardy hukowe i ładunki z gazem łzawiącym. Demonstrujący zostali zaatakowani i rozproszeni przez oddziały ZOMO (Zmotoryzowane Odwody Milicji Obywatelskiej). W tym miejscu zginęły kolejne osoby. Oddziały milicji przejęły w krótkim czasie kontrolę nad obszarem w okolicy Prezydium, którego budynek stał się swoistą katownią dla wielu zatrzymanych. Milicja urządzała tam przetrzymywanym „ścieżki zdrowia”, bijąc ich pałkami i obcinając włosy kawałkami szkła.

Przeszło dwadzieścia lat później – w 1993 roku – w pobliżu Urzędu Miasta Gdyni wzniesiono pomnik poświęcony grudniowej tragedii według projektu Ryszarda Semki, Sławoja Ostrowskiego oraz Jana Netzla – wieloletniego członka Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego w Gdyni. Mocno zaangażowany w powstanie pomnika był Jerzy Miotke, który pełnił funkcję organizatora oraz kierownika budowy. Negocjował również zgodę na ulokowanie pomnika z właścicielami terenu przy Al. Piłsudskiego – rodziną Trawińskich. Ponadto koordynował wszystkie prace na terenie gdyńskiej stoczni – od zakupu nierdzewnych blach, przez skomplikowany transport przeszło 25-metrowego krzyża ze Stoczni Gdynia, po montaż konstrukcji przy pomocy dźwigów Mostostalu na Al. Marszałka Piłsudskiego. Sposób przewiezienia krzyża opracował inny stoczniowiec inż. Józef Lanc – znany także z działalności kaszubskiej w sąsiedniej Rumi. Dużym wsparciem dla projektantów przy tworzeniu dokumentacji technicznej oraz koordynacji wykonawców różnych branż był kolejny Kaszuba – Jan Gawin z Urzędu Miasta Gdyni. Ostatecznie pomnik poświęcono 17 grudnia 1993 roku.

Andrzej Busler

Pomnik Ofiar Grudnia 1970 w Gdyni